ཅི་ཧུ་ཝ།
ཅི་ཧུ་ཝ་(Chihuahua) ཁྲོམ་ཚོགས་ཀྱི་སྐོར།
ཅི་ཧུ་ཝ་ འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་ལུ་ཡོད་པའི་ མེག་སི་ཀོ་ལུ་ མངའ་སྡེ་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། འདི་གིས་ ཡུ་ཨེས་ཀྱི་ མེག་སི་ཀོ་དང་ ཊེག་སེས་ (Taxes) མངའ་སྡེ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ བྱང་ཁ་ཐུག་ལུ་ ས་མཚམས་བརྗེ་སོར་འབདཝ་ཨིནམ་དང་ མེག་སི་ཀོ་གི་མངའ་སྡེ་ སི་ན་ལའོ་ (Sinaloa) དང་ དུ་རན་གོ (Durango) དེ་ལས་ ཀོ་ཧུའིལ་(Coahuila) ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ ས་མཚམས་ཡོདཔ་ཨིན། ཅི་ཧུ་ཝ་ འདི་ ཡུ་ནའི་ཊེཊ་ཀིང་ཌོམ། (United Kingdom) ལས་ དུམ་གྲ་ཅིག་སྦོམ་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཅི་ཧུ་ཝ་ ཟེར་མི་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུས་ཕྱོགས་ལུ་ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་གིས་ ཧ་ལམ་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་༢༤༤,༩༣༨ ༼མའིལ་གྲུ་བཞི ༩༤,༥༧༡༽ གི་རྒྱ་ཁྱོན་ཅིག་ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན།
མི་རློབས་དང་མིའི་རིགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༠ ལོའི་མི་རྩིས་དང་འཁྲིལ་བ་ཅིན་ མེག་སི་ཀོ་གི་མངའ་སྡེ་ ཅི་ཧུ་ཝ་ ལུ་ མི་རློབས་ས་ཡ་ ༣.༧༤ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མང་ཤོས་ཅིག་གིས་རང་ མི་སི་ཊི་ཟོ་ (Mestizo) ཟེར་ངོས་འཛིན་འབདཝ་ཨིནམ་ད་ དེ་ཡང་ ཁོང་གིས་ ས་གནས་ཀྱི་མི་རིགས་དང་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་རིགས་བརྒྱུད་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། Tarahumar (Rarámuri)དང་ ཊེ་པི་ཧུ་ཝཱན་ (ཊེ་པི་ཧུ་ཝཱན་ (Tepehuan)) དེ་ལས་ Guarijío དང་ པི་མ་ (Pima) བཟུམ་གྱི་ས་གནས་ཀྱི་མི་སྡེ་ཚུ་ མངའ་སྡེ་འདི་ནང་ལུ་ཡོདཔ་ད་ ཏ་ར་ཧུ་མ་ར་ (Tarahumara) འདི་ ངོ་མ་རང་ སི་ར་མ་ཌེ་ཨོ་སི་ཌེན། (Sierra Madre Madre Occident) ལུང་ཕྱོགས་ནང་ལུ་སྡོད་མི་ཅིག་ཨིན་མས། ད་རུང་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༠ གི་མི་རྩིས་ནང་ལུ་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༡དང་ཚག་༦༣དེ་ཅིག་ ནགཔོ་དང་ ཨཕ་རོ་མེཀ་སི་ཀཱན་ (Afro-Mexican) དེ་ལས་ ཨཕ་རི་ཀཱན་གྱི་མི་རྒྱུད་ལས་ཨིནམ་སྦེ་ངོས་འཛིན་འབད་ནུག ཅི་ཧུ་ཝ་ གིས་ མི་ནོ་ནའིཊ་ (Mennonite) གི་མི་སྡེ་ནང་ལུ་ འཐུས་མི་༧༤༠༠༠ལྷགཔ་ཅིག་ཡོདཔ་ད་ འདི་ཡང་ གཙོ་བོ་ར་ Cuuhtémoc བཟུམ་གྱི་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ གཞི་བཅག་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། Plautdietsch དང་ Spanish སླབ་མི་ Mennonites ཚུ་ སྤྱི་ལོ་༡༩༢༠ ལས་ ལུང་ཕྱོགས་འདི་ནང་ལུ་ ཚུད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན།
གཞུང་སྐྱོང་ལམ་ལུགས།
ཅི་ཧུ་ཝ་ གིས་ གཞུང་གི་ཡན་ལག་གསུམ་ཡོད་པའི་ སྤྱི་མཐུན་གཞུང་གི་ལམ་ལུགས་འོག་ལུ་ ལཱ་འབད་དོ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ བཀོད་ཁྱབ་དང་ ཁྲིམས་བཟོའི་ཁྲིམས་ དེ་ལས་ ཁྲིམས་དོན་གྱི་ ཡན་ལག་ཚུ་ཨིན་པས། བཀོད་ཁྱབ་ཡན་ལག་འདི་ ལོ་དྲུག་གི་དུས་ཡུན་གཅིག་གི་དོན་ལུ་ བཙག་འཐུ་གྲུབ་མི་ གཞུང་སྐྱོང་པ་གིས་ འགོ་འཁྲིད་འབདཝ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་༢༠༢༡ སྤྱི་ཟླ་༩ པའི་ནང་ Maria Eugenia Campos Galvan གྱིས་ མངའ་སྡེ་གི་ སྤྱི་འཛིན་མོ་འགོ་དང་པ་སྦེ་ ཕྱག་ཞུ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲིམས་བཟོའི་ཡན་ལག་འདི་ནང་ལུ་ congress དང་ འཐུས་མི་༣༣ཡོདཔ་ད་ འདི་ཡང་ རྫོང་ཁག་ལས་ ཐད་ཀར་དུ་ བཙག་འཐུ་དང་ ཚད་ལྡན་གྱི་ངོ་ཚབ་བརྒྱུད་དེ་ བཙག་འཐུ་༡༡པ་སྦེ་ བཙག་འཐུ་འབད་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ འཕྲལ་མགྱོགས་རང་ ལོག་བཙག་འཐུ་མ་འབད་བར་ ལོ་གསུམ་གྱི་ གནས་ཚིག་ཚུ་ ཕྱག་ཞུ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མཔས། ཁྲིམས་འདུན་གྱི་ཡན་ལག་འདི་ དྲང་དཔོན་མཆོག་གིས་ འགོ་འཁྲིད་འབད་དེ་ གཞུང་སྐྱོང་པ་གིས་ བསྐོ་བཞག་འབད་མི་ དྲང་དཔོན་༡༥ དང་ ཀcongress ཀྱིས་ ཆ་འཇོག་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཆི་ཧུ་ཧུ་ཝ་འདི་ ཁྲོམ་སྡེ་༦༧ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ ས་གནས་ཀྱི་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ བཙག་འཐུ་གྲུབ་མི་ ཁྲོམ་སྡེ་སྲིད་འཛིན་དང་ ཚོགས་སྡེ་གིས་ དབང་འཛིན་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། འཕྲལ་ཁམས་ཅིག་གི་ རྒྱལ་ཡོངས་བསྐྱར་ཞིབ་ཀྱིས་ དྲང་དཔོན་ཚུ་གི་ བཙག་འཐུ་འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ཁྲིམས་དོན་རང་དབང་གི་སྐོར་ལས་ ཚ་གྱང་ལང་སྟེ་ ཉེས་ཅན་གྱི་འོས་འབབ་ཚུ་གི་སྐོར་ལས་ ཚ་གྱང་ཚུ་ཡང་ བཀོད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
སྐད་ཡིག་དང་ལམ་སྲོལ།
ཅི་ཧུ་ཝ་ ལུ་ མི་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་རང་ Spanish ཟེར་སླབ་ཨིན་རུང་ ར་རཱ་མུ་རི་ (Raramuri) དང་ ཊེ་པི་ཧུ་ཝཱན་ (Tepehuan) དེ་ལས་ པི་མ་ (Pima) བཟུམ་གྱི་ས་གནས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་ཚུ་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ མཐའ་ཟུར་གྱི་ས་གནས་ཚུ་ནང་ལུ་ཡང་ སླབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མངའ་སྡེ་ནང་ལུ་ཡོད་པའི་ Mennonite ཚུ་གིས་ Plautdietsch ཟེར་མི་ ཇར་མ་ནི་གི་སྐད་ཡིག་ཅིག་སླབ་དོ་ཡོདཔ་ད་ ཨིང་སྐད་འདི་ ཡུ་ཨེས་ཀྱི་ས་མཚམས་ཀྱི་ཉེ་འདབས་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན།
ཅི་ཧུ་ཝ་ གི་ལམ་སྲོལ་འདི་ ས་གནས་ཀྱི་མི་དང་ Spanish གི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་ཨིན། ར་རཱ་མུ་རི་ (Raramuri) འདི་ ཐག་རིང་སར་ འགྱོ་ནིའི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ད་ ས་གནས་ཀྱི་ལག་བཟོ་ཚུ་ རྫ་ཆས་དང་ ཐགས་འཐག་ནི་བཟུམ་གྱི་ ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་དུས་སྟོན་ཚུ་ཡང་ Feria de Santa Rita དང་ ཅི་ཧུ་ཝ་ གི་རྒྱལ་སྤྱི་དུས་སྟོན་ཚུ་ཨིན་པས། ས་གནས་ཀྱི་ཟ་འཐུང་ནང་ བཱ་རི་ཊོསི་ (burritos) དང་ ཅི་ཧུ་ཝ་ བཟུམ་གྱི་ ཐབ་ཚང་གི་མཁོ་ཆས་ཚུ་ ཡོདཔ་ཨིན་པས།
དཔལ་འབྱོར་དང་ཚོང་འབྲེལ།
ཅི་ཧུ་ཝ་ འདི་ མེག་སི་ཀོ་གི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་གནས་སྟངས་ཅིག་ཨིནམ་དང་ འདི་ཡང་ བཟོ་བསྐྲུན་དང་རྒྱལ་སྤྱིའི་ཚོང་འབྲེལ་ལས་བརྟེན་ཏེ་ཨིན་མས། འདི་ཡང་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༢ ལོའི་ དུས་ཚོད་གཉིས་པའི་ནང་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མི་ ཚོང་ཆས་ཚུ་ ཡུ་ཨེས་དྲོ་ལར་ ཐེར་འབུམ་༡༨.༦ ལྷགཔ་ཅིག་ ཐོབ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ མེག་སི་ཀོ་གི་ ཕྱིར་ཚོང་ཡོངས་བསྡོམས་ལས་ བརྒྱ་ཆ་༡༤ དེ་ཅིག་ཨིན་པས། གཙོ་རིམ་བཟོ་གྲྭ་ཚུ་ཡང་ གློག་རིག་དང་ སྣུམ་འཁོར་ དེ་ལས་ གནམ་སྟོང་ཚུ་ཨིནམ་ད་ དེ་ཡང་ མེག་སི་ཀོ་གི་ IMMEX ལས་རིམ་གྱི་འོག་ལུ་ ལཱ་འབད་མི་ ཕྱིར་ཚོང་བཟོ་སྐྲུན་པ་༤༨༤ ལྷགཔ་ཅིག་གིས་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་༢༠༢༢ལུ་ མངའ་སྡེའི་དཔལ་འབྱོར་འདི་ བརྒྱ་ཆ་༨.༡གིས་ཡར་སེང་འགྱོ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ འདི་ཡང་ མེག་སི་ཀོ་གི་མངའ་སྡེ་ཚུ་གི་གྲལ་ལས་ མཐོ་ཤོས་གསུམ་པ་ཨིན་མས། ཆི་ཧུ་ཧུ་ཝ་གི་ ཐབས་བྱུས་ས་གནས་དང་ USMCA ཚོང་འབྲེལ་ཆིངས་ཡིག་ནང་ མཉམ་སྡེབ་འབད་མི་འདི་གིས་ བཟོ་བསྐྲུན་དང་ཕྱིར་ཚོང་གི་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་ འགན་ཁུར་འབག་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ད་རུང་ སོ་ནམ་དང་ ས་གཏེར་འདི་གིས་ དཔལ་འབྱོར་ལུ་ ཕན་ཐོགས་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
དཀའ་ངལ་དང་གདོང་ལེན།
ཅི་ཧུ་ཝ་ ལུ་ སྨྱོ་རྫས་དང་ ཁྲིམས་འགལ་གྱི་ལཱ་ དེ་ལས་ དབུལ་ཕོངས་ཚུ་བཟུམ་གྱི་ དཀའ་ངལ་ཚུ་ ཐོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། གནད་དོན་འདི་ཚུ་གིས་ ཉེན་སྲུང་དང་ མཐའ་འཁོར་ དེ་ལས་ གཞི་རྟེན་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ལུ་ གནོད་པ་བརྐྱབ་ཨིན། གྲོགས་རམ་གྱི་དོན་ལུ་ གཞུང་གིས་ ཉེས་འཛུགས་ལུ་གདོང་ལེན་འབད་ནི་དང་ སོ་ནམ་པ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ ཆུ་ཉམས་སྲུང་འབད་ནི་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་ནི་ དེ་ལས་ དབུལ་ཕོངས་མར་ཕབ་འབད་ནི་ལུ་ མི་སྡེའི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། འཛམ་གླིང་རི་དྭགས་མ་དངུལ་ (WWF) བཟུམ་གྱི་སྡེ་ཚན་ཚུ་གིས་ཡང་ རང་བཞིན་ཐོན་སྐྱེད་ཚུ་ ཉེན་སྲུང་འབད་ནི་དང་ ས་གནས་ཀྱི་ལཱ་འབད་མི་ཚུ་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།
མངའ་སྡེའི་སྐོར།
ཅི་ཧུ་ཝ་ འདི་ མངའ་སྡེ་ཚུ་གིས་ མ་བཟོ་བར་ཡོདཔ་ཨིན། འདི་ཡང་ མེག་སི་ཀོ་གི་ སྤྱི་གཞུང་ལས་སྡེ་ ༣༢ ལས་གཅིག་ཨིན། དེ་གི་ནང་ན་ཡོད་པའི་མངའ་སྡེ་ཚུ་གི་ཚབ་ལུ་ ཆི་ཧུ་ཧུ་ཝ་འདི་ ཁྲོམ་སྡེ་ ༦༧ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ རྫོང་ཁག་དང་ཅོག་འཐདཔ་ཨིན།
མཇུག་སྡུད།
ཅི་ཧུ་ཝ་ འདི་ བྱང་ཕྱོགས་མེག་སི་ཀོ་ལུ་ ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་དང་ མི་མ་འདྲཝ་ དེ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་སྒྲིང་སྒྲི་ཡོད་མི་ལུ་བརྟེན་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན། དེང་སང་གི་བཟོ་གྲྭ་དང་ ས་གནས་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ དེ་ལས་ རི་དང་ནགས་ཚལ་བཟུམ་གྱི་ རང་བཞིན་གྱི་ས་ཁོངས་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། བྱ་ངན་དང་དབུལ་ཕོངས་བཟུམ་གྱི་ གདོང་ལེན་ཚུ་ འབྱུང་སྟེ་ཡོད་རུང་ ཉེན་སྲུང་ཡར་དྲག་གཏང་ནི་དང་ མཐའ་འཁོར་ཉམས་སྲུང་འབད་ནི་ དེ་ལས་ ས་གནས་ཀྱི་མི་སྡེ་ཚུ་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་ནི་ལུ་ བརྩོན་ཤུགས་བསྐྱེད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་རབས་དང་ཚོང་འབྲེལ་ དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་གྱི་སྟོབས་ཤུགས་ཚུ་གིས་ ཅི་ཧུ་ཝ་ གིས་ མེག་སི་ཀོ་གི་གོང་འཕེལ་ནང་ འགན་ཁུར་གཙོ་བོ་ཅིག་འབགཔ་ཨིན།
རྒྱབ་རྟེན། (References)
https://geo-mexico.com/?p=825&
https://visitingmexico.com/ཅི་ཧུ་ཝ་/?
https://en.m.wikipedia.org/wiki/ཅི་ཧུ་ཝ་_(state)?
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mennonites_in_Mexico?
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Governor_of_ཅི་ཧུ་ཝ་?
https://www.ft.com/content/2b5c09b0-5f44-4402-a207-df917d7d2c9f?
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Rar%C3%A1muri?
https://apnews.com/article/mexico-indigenous-runners-tarahumara-mountains-ར་རཱ་མུ་རི་ (Raramuri)-e1915da4a0f63b9ea930fde57b699990
https://ཅི་ཧུ་ཝ་cityinvest.com/en/news?id=102&
https://mexico-now.com/ཅི་ཧུ་ཝ་-records-the-third-highest-economic-growth-in-mexico/?
https://globalinitiative.net/analysis/oc-trafficking-deforestation-mexico/?
https://www.reuters.com/sustainability/land-use-biodiversity/northern-mexico-farmers-fight-drought-amid-water-dispute-with-us-2025-04-24/?