ཏི་པི་ཊ་པ།
༉ ཏི་པི་ཊ་པ་འདི་ ནུབ་ཕྱོགས་ནི་ཀ་ར་གུ་ཝ་ལུ་ མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་བའི་བསྒང་ཡོད་མི་ ཁྲོམ་སྡེ་ཅིག་ཨིནམ་དང་ དེ་ཡང་ མ་ན་གུ་ཝ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བའི་ཕྱི་ཁར་ ཆགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། འདས་པའི་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་དག་པ་ཅིག་གི་རིང་ལུ་ ཏི་པི་ཊ་པ་འདི་ གྲོང་གསེབ་ཀྱི་ཁྲོམ་ཆུང་ཀུ་ཅིག་སྦེ་ ཆ་བཞག་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཐབས་བྱུས་དང་ སྡོད་ཁྱིམ་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་ལུ་ འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ ཀོ་ལོམ་བི་ཡཱན་གྱི་ཧེ་མའི་གནས་སྟངས་དང་ དེང་སང་གི་དཔལ་འབྱོར་དེ་ སོ་ནམ་དང་བཟོ་གྲྭ་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་ཚོགས་གོང་འཕེལ་ཚུ་ཨིན་མས།
ཏི་པི་ཊ་པ་གི་ས་གནས་ནང་ལུ་ ངོ་མ་ར་ ཀོ་རོ་ཊི་ཀ་ (Chorotega) དང་ ནཱ་ཧུ་ཝ (Nahua) གི་མི་རིགས་ཚུ་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིནམ་དང་ ས་ཁོངས་འདི་ ནི་ཀ་ར་གུ་ཝ་གི་ པི་སི་ཕཱིཀ་དང་ ཨེཊ་ལེན་ཊིཀ་གི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་བར་ན་ ཁག་ཆེ་བའི་ལམ་ཅིག་སྦེ་ལཱ་འབད་ཡོདཔ་དང་ དེ་ཡང་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ མཚོ་སྦོམ་གཉིས་མཐུད་དེ་ཡོད་མི་ གཙང་ཆུའི་ལམ་ལུགས་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ཨིན་མས། མིང་ ཏི་པི་ཊ་པ་འདི་ ས་གནས་ཀྱི་འབྱུང་ཁུངས་ཅིག་ཨིནམ་སྦེ་ ཡིད་ཆེས་བསྐྱེདཔ་ཨིནམ་དང་ དེ་ཡང་ གཙང་ཆུ་དང་ ཡང་ན་ གཙང་ཆུ་གི་ཉེ་འདབས་ལུ་ཡོད་པའི་ མི་རིགས་ཀྱི་གཞིས་ཆགས་ཚུ་ལུ་ གོཝ་ཨིན་པས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༤ ལུ་ ཏི་པི་ཊ་པ་ལུ་ མི་རློབས་༡༥༥,༠༠༠ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་སྦེ་ ཚོད་དཔག་འབད་དེ་ཡོདཔ་ལས་ མ་ན་གུ་ཝ་ལས་ཁུངས་ནང་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་སྡེ་ཅིག་ཨིན་པས། འདས་པའི་ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་ཚུ་ནང་ མི་རློབས་འདི་ ལཱ་གཡོག་གི་གོ་སྐབས་དང་ ས་ཆ་ཐོབ་ཚུགས་མི་ དེ་ལས་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བའི་ཉེ་འདབས་ལུ་ཡོད་མི་ཚུ་གིས་ ནང་འཁོད་གནས་སྤོ་འགྱོ་མི་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ རིམ་གྱིས་སྦེ་ ཡར་སེང་འགྱོ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། ཏི་པི་ཊ་པ་གི་མི་རློབས་མང་ཤོས་ཅིག་ར་ ནི་ཀ་ར་གུ་ཝ་གི་མི་འབོར་ཞིབ་རྩིས་དང་འཁྲིལ་ཏེ་ ས་གནས་ཀྱི་མི་ཁུངས་དང་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་མི་རྒྱུད་སླ་བསྲེ་རྐྱབ་མི་ མེསི་ཊི་ཟོ་ཨིན་མས། དེ་མ་ཚད་ ཨཕ་རི་ཀའི་རིགས་བརྒྱུད་ཀྱི་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་མི་སྡེ་ཆུང་ཀུ་ཚུ་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ཨེསི་པི་ནིཤ་འདི་ སྐད་ཡིག་ཁྱབ་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་རུང་ མི་རྒས་ཤོས་དང་གྲོང་གསེབ་ལ་ལུ་ཅིག་གིས་ ལུགས་མཐུན་མིན་པའི་ཁ་སླབ་པའི་སྐབས་ལུ་ མིང་ཚིག་དང་ཚིག་ཕྲད་ཚུ་ ལག་ལེན་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ཁྲོམ་སྡེ་ནང་ ལུགས་མཐུན་མིན་པའི་ སྒྱུ་རྩལ་གྱི་མཐོང་སྣང་ཡང་ཡོདཔ་ལས་ ལག་བཟོཔ་ཚུ་གིས་ རྫ་ཆས་དང་ ལྤགས་ཀོ་གི་ཅ་ཆས་ དེ་ལས་ ཤིང་གི་བཟོ་བཀོད་ཚུ་ བཟོ་བསྐྲུན་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ས་གནས་ཀྱི་བཟའ་འཐུང་ཚུ་གིས་ ནི་ཀ་ར་གུ་ཝ་གི་བཟའ་འཐུང་གཙོ་བོ་ཚུ་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིནམ་དང་ དེ་ནང་ གེ་ལོ་པིན་ཊོ་ (gallo pinto) དང་ ནཱ་ཀ་ཊེ་མཱལསེ་ (nacatamales) དང་ ཀེའུསི་ལོ་ (quesillo) བཟུམ་གྱི་བཟའ་འཐུང་ཚུ་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ར་ ཟ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ཏི་པི་ཊ་པ་གི་ཤེས་རིག་གི་ཐད་ཁར་ མི་མང་སློབ་གྲྭ་ཆུང་བ་དང་འབྲིང་རིམ་སློབ་གྲྭ་ཚུ་གིས་ ཁྱིམ་ཚང་མང་ཤོས་ཅིག་ལུ་ ཞབས་ཏོག་བྱིན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ རྒྱལ་ཡོངས་བྲི་ལྷག་ཤེས་ཡོན་གྱི་ སྐུལ་བསྒྲགས་དང་ ཤེས་རིག་བསྐྱར་ཞིབ་ལུ་བརྟེན་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་ཡོད་རུང་ སློབ་ཁང་ནང་ མི་མང་ཤོང་པའི་དཀའ་ངལ་དང་ སློབ་དཔོན་མ་ལང་པའི་དཀའ་ངལ་ དེ་ལས་ མཐོ་རིམ་ཤེས་ཡོན་ལྷབ་ནིའི་ གོ་སྐབས་ཚད་ཅིག་ལས་བརྒལ་མེད་མི་ལ་སོགས་པའི་ གདོང་ལེན་ཚུ་ ད་ལྟོ་ཡང་ཡོདཔ་ཨིནམ་མ་ཚད་ སློབ་ཕྲུག་ལ་ལུ་ཅིག་ གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་ནང་ མ་ན་གུ་ཝ་ལུ་འགྱོ་བའི་སྐབས་ མང་ཤོས་ཅིག་གིས་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་ དཀའ་ངལ་ཚུ་ ཐོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
དེ་ལས་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་ཐོབ་ཐངས་འདི་ཡང་ ཚད་འཛིན་འབད་དེ་ཡོད་རུང་ ཡར་དྲག་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ལས་ མི་མང་གསོ་བའི་ལྟེ་བ་གི་གཞི་རྟེན་ཞབས་ཏོག་ཚུ་བྱིན་དོ་ཡོདཔ་དང་ གྲོང་གསེབ་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ སྨན་ཁང་དང་ སྨན་ཁང་ཆུང་ཀུ་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མི་མང་གསོ་བའི་སྐུལ་བསྒྲགས་ཚུ་གིས་ ཌེང་གུ་དང་ ཟས་བཅུད་མ་ལང་མི་ དེ་ལས་ ཨའི་དང་ཨ་ལོ་གི་ནད་གཞི་ཚུ་ སེལ་ཐབས་འབདཝ་ཨིན་མས། དེ་མ་ཚད་ གཞུང་མིན་ཚོགས་སྡེ་ཚུ་གིས་ཡང་ གསོ་བའི་ཤེས་ཡོན་དང་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ནང་ ལྷན་ཐབས་འབདཝ་ཨིན་པས།
དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཐད་ཁར་ ཏི་པི་ཊ་པ་གི་དཔལ་འབྱོར་དེ་ མ་འདྲཝ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ སོ་ནམ་དང་བཟོ་གྲྭ་ ཞབས་ཏོག་ དེ་ལས་ ཚོང་འབྲེལ་ཚུ་གིས་ ས་གནས་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་སྐྱེ་ལྡན་རིམ་ལུགས་ནང་ ཁག་ཆེ་བའི་འགན་ཁུར་འབགཔ་ཨིན། སོ་ནམ་འདི་ གྲོང་གསེབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་ རྒྱབ་རྟེན་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ མཐའ་འཁོར་གྱི་ཐང་ཚུ་ནང་ གེ་ཟ་དང་སྲནམ་ཅུམ་ དེ་ལས་ མར་ཁུ་དང་ཚོད་བསྲེ་ཚུ་ འཛུགས་སྐྱོང་འབད་ནི་ལུ་ རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྒོ་ནོར་གྱི་ལཱ་འདི་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ནོར་དང་བྱ་གསོ་སྐྱོང་འདི་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ ས་གནས་དང་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ཚོང་འབྲེལ་ནང་ལུ་ ཤ་དང་ཨོམ་གྱི་ཐོན་སྐྱེད་གཉིས་ཆ་ར་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ད་རེས་ ཏི་པི་ཊ་པ་ལུ་ ཁྲོམ་སྡེ་གོང་འཕེལ་དང་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་ཡང་ སྡོད་ཁྱིམ་ལས་འགུལ་གསརཔ་དང་ལམ་ དེ་ལས་ ཟམ་ཚུ་བཟོ་བསྐྲུན་འབད་མི་ལུ་བརྟེན་ མཐུད་འབྲེལ་ཡར་དྲག་འགྱོ་སྟེ་ མ་རྩ་བཙུགས་མི་ཚུ་ འོང་བཅུག་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། གཞུང་གིས་རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་མི་ སྡོད་ཁྱིམ་གྱི་ལས་རིམ་ དཔེར་ན་ བཱིསེ་མཱརཀ་ མཱར་ཊི་ནེསི (Bismarck Martínez) སྡོད་ཁྱིམ་ཚུ་གིས་ འོང་འབབ་དམའ་བའི་བཟའ་ཚང་ཚུ་གི་དགོས་མཁོ་ཚུ་ སེལ་ཚུགས་ནུག།
ཨིན་རུང་ མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་ ཡར་འཕར་འགྱོ་མི་ལུ་བརྟེན་ གདོང་ལེན་ཡང་ འབྱུང་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ ཁྲོམ་ཚོགས་རྒྱ་སྐྱེད་དང་ ཁྲོམ་ཚོགས་འཆར་གཞི་ལངམ་སྦེ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ གཙང་ཆུ་དང་གློག་མེ་ དེ་ལས་ གཙང་སྦྲ་འཕྲོད་བསྟེན་ལ་སོགས་པའི་ གཞི་རྟེན་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཚད་འཛིན་འབད་དེ་ ལུགས་མཐུན་མིན་པའི་གཞིས་ཆགས་ཚུ་ འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། དམིགས་བསལ་གྱིས་ ཏི་པི་ཊ་པ་གཙང་ཆུ་བདའ་སྟེ་ ཕྱགས་སྙིགས་འཛིན་སྐྱོང་དང་ བཙོག་རླུང་ཚུ་ཚ་གྱང་ཅིག་ཨིན་པས། ནགས་ཚལ་བཏོག་བཏང་མི་དང་ ཉམས་སྲུང་འབད་དེ་ཡོད་པའི་ རླན་གཤེར་ས་ཁོངས་ཚུ་ནང་ བཙན་འཛུལ་འབད་མི་ལུ་བརྟེན་ མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ཚུ་ སྒྲིང་སྒྲིང་བཟོ་དགོ་པའི་ སྐུལ་མ་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
གཞུང་སྐྱོང་གྱི་ཐད་ལུ་ ཏི་པི་ཊ་པ་འདི་ རྒྱལ་ཡོངས་གཞུང་དང་མཐུན་སྒྲིག་འབད་མི་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚོགས་སྡེ་གིས་ འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། གཞི་རྟེན་གོང་འཕེལ་དང་ མི་སྡེ་ལས་རིམ་ཚུ་ གཙོ་རིམ་བཟུང་ཡོད་རུང་ སྐྱོན་བརྗོད་འབད་མི་ཚུ་གིས་ འཆར་གཞི་བརྩམ་ནིའི་བྱ་རིམ་ནང་ དྭངས་གསལ་དང་ མི་སྡེ་གིས་ བཅའ་མར་གཏོགས་དགོཔ་སྦེ་ བཀོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་ལས་ ན་གཞོན་ལཱ་གཡོག་མ་ཐོབ་པའི་གནད་དོན་འདི་ ད་ལྟོ་ཡང་ གནད་དོན་གཙོ་བོ་ཅིག་སྦེ་ར་ལུས་ཡོདཔ་མ་ཚད་ བཟོ་གྲྭ་དང་ཚོང་འབྲེལ་ཚུ་གིས་ གོ་སྐབས་དུམ་གྲ་ཅིག་བྱིན་རུང་ ན་གཞོན་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་ གླ་ཆ་ལེགས་ཤོམ་དང་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་ཡོད་པའི་ ལཱ་གཡོག་འཚོལ་ནི་ལུ་ དཀའ་ངལ་བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། འདི་གིས་ ལ་ལུ་ཅིག་ ཕྱི་ཁར་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ ཁྲིམས་འགལ་གྱི་ལཱ་ཚུ་ཡང་ འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ཏི་པི་ཊ་པ་འདི་ གྲོང་གསེབ་དང་ཁྲོམ་ཚོགས་ སྔར་སྲོལ་དང་དེང་སང་ ས་གནས་དང་འཛམ་གླིང་ཚུ་གི་བར་ན་ ཟམ་བཟུམ་སྦེ་ འགྱུར་བ་འགྱོ་བའི་བསྒང་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན། འཛམ་གླིང་རྒྱས་བཤད་དང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ཐབས་བྱུས་དང་ འཚོ་བའི་ཁྲོམ་སྡེ་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཡོདཔ་དང་ ན་གཞོན་མི་རློབས་དང་ ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་ དེ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་ཡར་རྒྱས་འགྱོ་མི་ཚུ་གིས་ མ་འོངས་གོང་འཕེལ་གྱི་དོན་ལུ་ གལ་ཆེ་བའི་ས་ཁོངས་ཅིག་སྦེ་ བཞག་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་འབདཝ་ད་ གདོང་ལེན་ཚུ་ཡང་ ཁྲོམ་ཚོགས་གོང་འཕེལ་མགྱོགས་དྲགས་སྦེ་འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ནི་ལས་ ཤེས་རིག་དང་གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་ དེ་ལས་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་གོ་སྐབས་ཚུ་ འདྲ་མཉམ་བྱིན་ནི་ལུ་ དཀའ་ངལ་བྱུང་དོ་ཨིན་མས། ཡུན་བརྟན་གོང་འཕེལ་གྱི་ཐབས་བྱུས་དང་ མི་སྟོབས་ནང་མ་རྩ་བཙུགས་ནི་ དེ་ལས་ མི་སྡེ་གིས་ འཆར་གཞི་བརྩམ་ནི་ཚུ་ མི་སེར་ཆ་མཉམ་ལུ་ ཕན་ཐོགས་འབྱུང་ནི་ལུ་ ཁག་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་མས།
རྒྱབ་རྟེན་ཐོ།
༡) སོ་ལ་ཨེམ་དང་ རོ་སེན་ཐལ་ཨེམ་ (གནམ་ལོ་མེད ༡༩༩༠) ནི་ཀ་ར་གུ་ཝའི་སློབ་གྲྭའི་སྐོར། བམ་ཚན (༣༨), ༩།
༢) མོ་རཱལསི་ ཨར་ཨེལ་དང་ པཱ་ཝན་དང་ ཨེཝ་ཇི་པི་ (གནམ་ལོ་མེད ༢༠༢༢) ཏི་པི་ཏ་པ་གཙང་ཆུའི་སྐོར། ཊོ་རིཨིའོན་ གཙུག་ལག་སློབ་སྡེ་གི་དུས་དེབ་ ༡༡(༣༡) ཤོག་གྲངས་ ༡༣༤-༡༤༦།
༣) ཀོཊ་ཇེ་དང་ ཨཱེསི་ཊི་ཕཱརཊ་ (གནམ་ལོ་མེད ༢༠༠༥) ནི་ཀ་ར་གུ་ཝ། མར་ཤལ་ཀེ་ཝེན་ཌིཤ།