མོ་རི་ཤཱས།
མོ་རི་ཤཱས་འདི་ རྒྱ་གར་རྒྱ་མཚོའི་ ལྷོ་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ མེ་རི་གླིང་ཕྲན་ཅིག་ཨིནམ་ད་ དེ་གི་མཚོ་འགྲམ་གཙོ་བོ་ འདམ་རྫབ། བྱུ་རུའི་རི། ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་དང་ འདི་གི་ནང་ལས་ཡང་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ལྟ་བཤལ་གྱི་ ས་གནས་ཡོངས་གྲགས་ཅན་ཅིག་ཨིན་པས། དེ་ལས་ མོ་རི་ཤཱས་ནང་ རོ་ཌི་རི་གུས་མཚོ་གླིང་། ཨ་ག་ལེ་ག་(Agalega)དང་ ཨེསི་ཀྲི་བརན་ཌོན་(St. Brandon)ཚུ་ཡང་ཚུདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི སྤྱི་ལོ་༡༩༦༨ ལོར་རང་དབང་ཐོབ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ ད་ལྟོ་ཡང་ འགྱུར་བ་མེད་པའི་དམངས་གཙོའི་གཞུང་དང་ དུས་ཨ་རྟག་ར་ རང་དབང་གི་བཙག་འཐུ་དང་ ངེས་གཏན་འགྲོ་བ་མིའི་དབང་ཆ་ཡོད་པ་ལས་བརྟེན་ཏེ་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་གིས་ ཕྱི་རྒྱལ་ལས་མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་འབོར་ཆེ་ཏོག་ཏོ་དང་ གོང་འཕེལ་ཚུ་འགྱོ་བཞིན་ཡོདཔ་ཨིན་པས། [༡]
མོ་རི་ཤཱས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ས་ཆའི་རྒྱ་ཁྱོན་འདི་ ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་གྲུ་བཞི་༢༠༤༠ (མའིལ་གྲུ་བཞི༧༩༠) ཡོདཔ་ཨིན། མཚོ་གླིང་གི་མཐའ་སྐོར་ཏེ་ ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་༡༥༠ ལྷག་ཙམ་ བྱེ་མའི་མཚོ་འགྲམ་དཀརཔོ་དང་ རྒྱ་མཚོ་གིས་ཟུར་ཁའི་ཆུ་རླབས་ལུ་བརྟེན་ཏེ་འཁྱིལ་བའི་ཆུ་གི་རྫིང་ཚུ་ འཛམ་བུ་གླིང་གི་བྱུ་རུའི་རི་བོ་གསུམ་པ་གིས་ ཕྱི་ཁའི་རྒྱ་མཚོའི་རྦ་རླབས་ལས་སྲུང་སྐྱོབ་འབད་དེ་ཡོད། དེ་ལས་ མོ་རི་ཤཱས་འདི་ གླིང་ཕྲན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིནམ་ད་ ལྷོ་ནུབ་ལུ་ རྒྱ་གར་གྱི་རྒྱ་མཚོ་ལུ་ མའིལ་༥༠༠ (ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་༨༠༠) ཤར་ཕྱོགས་མ་ད་གསི་ཀར་དང་ ཨཕ་རི་ཀའི་མཚོ་འགྲམ་ལྷོ་ཤར་ཁ་ཐུག་ལུ་ ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་༢༠༠༠ ཙམ་ལུ་ཆགས་ཏེ་འདུག། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ཕྱི་ཁའི་ས་ཁོངས་ནང་ལུ་ རོ་ཌི་རི་གུས་མཚོ་གླིང་ ཀར་གཱ་ཌོས་ ཀ་ར་ཇོས་ ཤོལ་དང་ ཨ་ག་ལེ་གཱ་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན། ས་ཆའི་ཆགས་ཚུལ་ནང་ལུ་ མོ་རི་ཤཱས་འདི་ ཤར་ནུབ་མཚམས་ཐིག་ ༥༧.༡༦ གི་བར་ན་དང་ ༥༧.༤༩ ཤར་ཕྱོགས་དང་ ལྷོ་བྱང་མཚམས་ཐིག་ ༡༩.༥༨ དང་ ༢༠.༣༤ ལྷོ་ཕྱོགས་ལུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།[༢]
དེ་ལས་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༥ ཟླ་༣ པའི་ཚེས་༡༨ ལུ་ མོ་རི་ཤཱས་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ མི་རློབས་ཡོངས་བསྡོམས་ ས་ཡ་༡.༢༧ ཙམ་ཡོདཔ་ཨིནམ་ད་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ མི་འབོར་སྟུག་ཚད་མཐོ་དྲགས་སྦེ་ ཀི་ལོ་མི་ཀྲར་གྲུ་བཞི་རེ་ལུ་མི་གྲངས་ ༦༢༥ ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་མ་ཚད་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༤༡.༥ ཁྲོམ་ཚོགས་ཀྱི་མི་འབོར་ཨིན་མས། མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་ མི་འབོར་འདི་བརྒྱ་ཆ་ ༠.༠༢ གི་འཛམ་གླིང་མི་འབོར་ཡོངས་བསྡོམས་དང་ འདྲ་མཉམ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། དེ་ལས་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་གིས་ མི་འབོར་ལས་བརྟེན་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ཨང་༡༥༨ ཀྱི་ཐོ་ནང་ཚུད་དེ་འདུག།
དེ་བཟུམ་སྦེ་ མོ་རི་ཤཱས་འདི་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིན་པའི་གུར་ རྒྱ་གར་དང་ ཨཕ་རི་ཀ་ ཡུ་རོབ་ དེ་ལས་ རྒྱ་ནག་གིས་ ལམ་སྲོལ་དང་ཆོས་ལུགས་ཚུ་སླ་བསྲེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། མོ་རི་ཤཱས་ནང་ལུ་ མི་རིགས་སྡེ་ཚན་གཙོ་བོ་ ཨིན་ཌོ་ མོ་རི་ཤཱསན་ ཧ་ལམ་མི་འབོར་བརྒྱ་ཆ་༦༨ དང་ གཙོ་བོའི་བརྒྱུད་པ་རྒྱ་གར་ལས་ ལས་མི་ཚུ་བཙུགས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༢༧ ཙམ་ ཕ་རཱན་སི་དང་ ཨཕ་རི་ཀའི་རིགས་རྒྱུད་ཀྱི་ རྩ་བ་དང་བཅས་ མ་ཌ་གཱ་སི་ཀར། མོ་ཛམ་བིཀ་དང་ ཛན་ཛི་བར་ནང་ལུ་སླ་བསྲེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། དེ་ལས་ སའི་ནོ_མོ་རུ་ཊན་ཟེར་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༣ ཙམ་ རྒྱ་ནག་ཚོང་པ་ཚུ་གི་བརྒྱུད་པ་ཚུ་དང་ ཕརན་ཀོ_མོ་རུ་ཊན་ཟེར་ ཧ་ལམ་བརྒྱ་ཆ་༢ དེ་ཅིག་ ཡུ་རོབ་མི་འབོར་གྱི་རིགས་རྒྱུད་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན།
མོ་རི་ཤཱས་འདི་ མངའ་སྡེ་༩ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ འདི་ནང་ལུ་ ཁྲོམ་སྡེ་གཅིག་ ཁྲོམ་བཞི་དང་ གྲོང་ཁྱེར་དང་གཡུས་ཚན་༡༣༠ ཡོདཔ་ཨིན། མངའ་སྡེ་༩ ཡང་ ཕེལཀ་(Flacq) གྷྲནཌི་པོརཊ་(Grand Port) མོ་ཀཱ་(Moka) པེམ་པལ་མོསི་(Pamplemousses) པེ་ལེནསི་ཝིལ་ཧེམ་(Plaines Wilhems) པོརཊ་ལུའུས་ རི་ཝི་ཡར་དུ་རེམ་པཱརཊ་དང་ རོཌི་རི་གུས་ དེ་ལས་སཱ་ཝ་ནི་ཚུ་ཨིན། རོ་ཌི་གུསི་མཚོ་གླིང་འདི་ ཚར་གཅིག་རྫོང་ཁག་བཅུ་པ་སྦེ་སྡོད་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ སྤྱི་ལོ་༢༠༠༢་ལོར་རང་དབང་ཐོབ་སྟེ་ ད་ལྟོ་ངོ་བོ་སོ་སོར་སྦེ་ཡོད། མོ་རི་ཤཱས་གི་ཕྱིའི་མངའ་ཁོངས་ཚུ་ཡང་ ཨ་ག་ལེ་ག། ཀར་གཱ་ཌོ་ ཀ་ར་ཇོས་ཤོལ་དང་ སེནཊ་ བརན་ཌོན་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན།
དེ་ལས་ མོ་རི་ཤཱས་འདི་ སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཨིནམ་ད་ བློན་པོ་འདི་གཞུང་གི་འགོ་འཛིན་དང་ སྲིད་འཛིན་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དབུ་ཁྲིད་གཙོ་བོ་ དེ་ལས་ དམག་སྡེའི་འགོ་དཔོན་ཡང་ཨིན། མོ་རི་ཤཱས་ལུ་ ལྷན་རྒྱས་གཞུང་ཚོགས་ཀྱི་བློན་པོ་༢༣ ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་མ་ཚད་ རྒྱལ་ཡོངས་ཚོགས་འདུའི་ གཞུང་འབྲེལ་ཐོག་ལས་ སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་སྲིད་འཛིན་དང་ གཙོ་འཛིན་ཚུ་ བཙག་འཐུ་འབདཝ་ཨིན། བློན་ཆེན་ལུ་ བཀོད་ཁྱབ་དབང་ཚད་ཆ་ཚང་ཡོདཔ་མ་ཚད་ གྲོས་ཚོགས་ཀྱིས་རྒྱབ་སྐྱོར་གནང་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་ལས་ མོ་རི་ཤཱས་ལུ་ སྡེ་ཚོགས་སྣ་མང་གི་ ལམ་ལུགས་ཆ་ཚང་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།[༣]
མོ་རི་ཤཱས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་འདི་ཨིང་སྐད་ཨིན་རུང་ ཕྲནས་ཀྱི་སྐད་ཡིག་འདི་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་སླབ་ཨིན། དེ་མ་ཚད་ ཡིག་ཚང་ནང་ལས་ཕར་ ཧིན་དིའི་ཁ་སྐད་ཡང་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་རང་ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། དེ་ལས་ སྤྱི་ལོ་༢༠༡༡ ལོའི་མི་འབོར་བརྟག་ཞིབ་ན་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༤༨.༥ གྱིས་ཧིན་དུའི་ཆོས་ལུགས་ལུ་ རྗེས་སུ་འཇུག་དོ་ཡོདཔ་ད་ བརྒྱ་ཆ་༣༢.༧ གིས་ཡེ་ཤུའི་ཆོས་ལུགས་དང་ བརྒྱ་ཆ་༡༧.༢༩ གིས་ཨིསི་ལམ་ཆོས་ལུགས་ལུ་ཡིད་ཆེས་བསྐྱེད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
དེ་མ་ཚད་ མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་མི་སྡེ་འདི་ མི་རིགས་སྣ་མང་ལས་བརྟེན་ཏེ་ ལམ་སྲོལ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་གྲུབ་ཡོདཔ་ད་ སེ་ག་(Sega)ཟེར་ བསམ་བརྗོད་བཀོད་པའི་ སྤྲོ་སྣང་ལྡན་པའི་ རང་ལུགས་ཀྱི་ཞབས་བྲོ་འདི་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ སྔར་སྲོལ་གྱི་སྙན་ཆ་དང་ཞབས་བྲོ་ཅིག་ཨིན་མས། ལམ་སྲོལ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ཡང་ རི་མོ་དང་ ལུགས་བཟོ་ དེ་ལས་ ཐགས་འཐག་ནི་ཚུ་ཨིན་མས། དེ་བཟུམ་སྦེ་ ཟས་རིགས་ནང་ལུ་ མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་བཞེས་སྒོ་འདི་ བྲོཝ་སླ་བསྲེ་བསྲེཝ་ཡོདཔ་ཨིནམ་ད་ དེ་ཡང་ མཚོ་གླིང་གི་བཞེས་སྒོ་འབད་ཐངས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་རིགས་ཅིག་ཨིན་མས།[༤]
མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་ དཔལ་འབྱོར་གཙོ་བོ་ ལྟ་བཤལ་ དངུལ་འབྲེལ་ཞབས་ཏོག་དང་ བཟོ་སྐྲུན་ (དམིགས་བསལ་གྱི་བགོ་ལ་དང་ཟ་འཐུང་བཟོ་སྦྱོར་) དེ་ལས་ སོ་ནམ་གྱི་ལཱ་ (དམིགས་བསལ་དུ་གུན་ཆ་) སྣ་ཚོགས་ཚུ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ བརྡ་དོན་འཕྲུལ་རིག་ནང་ལུ་ཡང་ མ་རྩ་བཙུགས་ཏེ་ སྨན་རིགས་བཟོ་གྲྭ་ཁང་ཚུ་གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་མས། ལྟ་བཤལ་པ་ཚུ་ མོ་རི་ཤཱས་ལུ་འོང་མི་འདི་ གཙོ་བོ་ མཚོ་མཐའི་བྱེ་ཐང་དང་ སྐྱིད་ཉམས་སྐྱོང་སའི་ས་གནས་ དེ་ལས་ རང་བཞིན་གྱི་མཛེས་ཆ་ཚུ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ འོང་དོ་ཡོདཔ་ད་ དེ་གིས་མི་སྡེ་ནང་ལུ་ འོང་འབབ་དང་ལཱ་གཡོག་གི་ཁེ་ཕན་ཚུ་འབྱུང་དོ་ཡོདཔ་མས། གཞན་ཡང་ ཉ་གསོ་སྐྱོང་ཁང་དང་ ས་གཏེར་གྱི་ཐོན་ཁུངས་ དེ་ལས་ བསྐྱར་གསོ་འབད་བཏུབ་པའི་ མེ་རླུང་ཚུ་ཨིན་མས། [༥]
མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་ ཕྱིར་ཚོང་མཉམ་འབྲེལ་པ་ངོ་མ་ ཕྲནས་ ཡུ་ཨེས་ ཡུ་ཀེ་ ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་ མ་ད་གཱས་ཀར་ ཨི་ཊ་ལི་དང་ ཨིསི་པེན་ཚུ་ཨིནམ་ད་ གྱོན་ཆས་དང་ བགོ་ལ་ གུ་རམ་ མེ་ཏོག་ ཉ་ལ་སོགས་པ་ཚུ་ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་དོ་ཨིན་པས། གཞན་ཡང་ བཟོ་སྐྲུན་ཅ་ཆས་ གལ་ཆེན་མཁོ་ཆས་ ཟས་རིགས་ ས་སྣུམ་གྱི་ཐོན་རྫས་དང་ རྫས་སྦྱོར་ཚུ་ རྒྱ་གར་ རྒྱ་ནག་ ཕྲནས་དང་ ལྷོ་ཨཕ་རི་ཀ་ཚུ་དང་ མཉམ་འབྲེལ་འབད་དེ་ ནང་འདྲེན་འབདཝ་ཨིན་པས།
རྒྱལ་ས་ པོའོཊ་ལོ་ཡེས།
པོའོཊ་ལོ་ཡེས་འདི་ མོ་རི་ཤཱས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཡོད་སའི་ ཁྲོམ་ཚོགས་གཙོ་བོ་ པོའོཊ་ལོ་ཡེས་རྫོང་ཁག་ནང་ ནུབ་ཕྱོགས་ཁ་ཐུག་ལུ་ཆགས་ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་འདི་ མོ་རི་ཤཱས་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ དངུལ་རྩིས་དང་སྲིད་དོན་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིནམ་ད་ གྲོང་ཁྱེར་འདི་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚོགས་སྡེ་གིས་ བདག་སྐྱོང་འབདཝ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་༢༠༠༠ ལུ་རྒྱལ་ས་འདི་ནང་ མི་རློབས་བསྡོམས་༡༥༤,༢༥༧ སྡོད་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ འདས་པའི་ལོ་ནང་ མི་འབོར་མར་ཕབ་སོང་སྟེ་ ད་ལྟོ་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༥ ལུ་ མི་འབོར་ཡོངས་བསྡོམས་༡༤༤,༨༩༨ ཡོདཔ་ཨིན་མས། རྒྱལ་ས་ལྟེ་བའི་ས་ཆའི་རྒྱ་ཁྱོན་འདི་ ཧ་ལམ་གྲུ་བཞི་ཀི་ལོ་མི་ཊར་༤༢.༧ ཡོདཔ་ཨིན་མས་ཟེར་ཞུ་ནི་ཨིན།[༤]
མཇུག་མསྡུ།
མོ་རི་ཤཱས་འདི་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་དང་ ཡར་རྒྱས་ཅན་གྱི་རྒྱ་གར་གྱི་ རྒྱ་མཚོའི་གླིང་ཕྲན་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ལས་ ཕྱིར་ཚོང་དང་ དངུལ་འབྲེལ་ཞབས་ཏོག་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་དང་ འོང་འབབ་མཐོ་ཤོས་ཐོབ་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ལུ་ འགྱུར་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ མི་རློབས་གྱངས་ཁ་མཐོ་ཤོས་ཅིག་ཡོད་དེ་འབད་རུང་ འདི་ལུ་བརྟེན་པའི་འཚོ་བ་ཚུ་ཡང་ སོ་ནམ་ཞིང་ལཱ་ གུན་ཆ་གི་ཚོང་འབྲེལ་དང་གཞན་ ཉ་གསོ་སྐྱོང་ལ་སོགས་པ་ལུ་བརྟེན་ མི་ཚེ་སྐྱོང་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་མ་ཚད་ འོང་འབབ་གཙོ་བོ་མཁོ་ཆས་ཕྱིར་ཚོང་དང་ ནང་འདྲེན་ཚུ་ཡང་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། མོ་རི་ཤཱས་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ མི་རིགས་སླ་བསྲེ་སྟེ་ཡོདཔ་ལས་ ལམ་སྲོལ་དང་ ཆོས་ལུགས་ཚུ་ཡང་མ་འདྲཝ་ལེ་ཤ་དར་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན།
རྒྱབ་རྟེན་དཔེ་དེབ།
- ↑ (https://globaledge.msu.edu/countries/mauritius)
- ↑ (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Mauritians)
- ↑ (https://en.m.wikipedia.org/wiki/Politics_of_Mauritius)
- ↑ ༤.༠ ༤.༡ (https://portlouis.mofa.gov.bd/en/site/page/country-profile-of-mauritius#:~:text=The%20area%20of%20the%20country,reef%2C%20which%20surrounds%20the%20island).
- ↑ (https://govmu.org/EN/infoservices/finance/Pages/economy.aspx)