མོར་ལི་ཡ།
མོར་ལི་ཡ་ཁྲོམ་ཚོགས་ཀྱི་སྐོར།
མོར་ལི་ཡ་འདི་ མེག་སི་ཀོ་གི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཨིན། མཚོ་ཡི་མཐོ་ཚད་ལས་ མི་ཊར་༡,༩༢༠ དེ་ཅིག་གི་ གའུ་ཡ་ང་ག་རིའོ་ (Guayangareo) ལུང་གཤོངས་ནང་ ཆགས་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༠ ལུ་ མི་༧༤༣,༢༧༥ དེ་ཅིག་ ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན། མོར་ལི་ཡ་ལུ་གནམ་གཤིས་འདི་ ལོ་གཅིག་གི་རིང་ལུ་ མཉེན་དྲགས་དང་ ཉིནམ་དྲོཝ་དང་ མཚན་མོ་བསིལ་དྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། ཆར་ཆུ་མང་ཤོས་ར་ སྤྱི་ཟླ་༦ པ་ལས་༩ པའི་བར་ན་ རྐྱབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། དྲོད་ཤུགས་འདི་ མང་ཤོས་ཅིག་རང་ དྲོད་ཚད་༡༤ལས་༢༢གི་བར་ན་ ༼༥༧°F ལས་ ༧༢°F༽ ༼Infogalactic༽ ཨིན། ཁྲོམ་གྱི་རྒྱལ་རབས་ལྟེ་བ་འདི་ དབང་འོག་བཙུགས་པའི་སྒྲིང་ཁྱིམ་རྙིངམ་ཚུ་གིས་ གང་སྟེ་ཡོདཔ་དང་ སྤྱི་ལོ་༡༩༩༡ལུ་ ཡུ་ནིསི་ཀོ་གི་འཛམ་གླིང་སྲོལ་ཁྱུན་ས་ཁོངས་ཟེར་ མིང་བཏགས་ཡོདཔ་ཨིན།
མི་རློབས་དང་མི་གི་རིགས།
སྤྱི་ལོ་ ༢༠༢༠ ལུ་ མོ་རི་ལི་ཡ་ལུ་ མི་ ༨༤༩༠༥༣ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ད་ ཁྲོམ་ཚོགས་ནང་ མི་༧༤༣,༢༧༥ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མི་རློབས་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་རང་ མི་ཁུངས་དང་ཡུ་རོབ་ཀྱི་རིགས་བརྒྱུད་སླ་བསྲེ་སྟེ་ མེག་སི་ཀོ་གི་མི་འབོར་ཞིབ་རྩིས་ཀྱི་ བཟོ་རྣམ་རྒྱ་ཆེཝ་སྦེ་ཡོདཔ་སྦེ་ གསལ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན་པས། ས་གནས་ཀྱི་སྡེ་ཚན་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ Purepecha གིས་ཡང་ ཁྲོམ་སྡེ་གི་ལམ་སྲོལ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལུ་ ལྷན་ཐབས་འབདཝ་ཨིན་མས། ཨེཕ་རོ་མེཀ་སི་ཀཱནསི་ (Afro-Mexicans) འདི་ ་མེཀ་སི་ཀཱན་ (Mexico) གི་མངའ་སྡེ་གཞན་ཚུ་ནང་ལུ་ མང་སུ་ཅིག་སྦེ་རང་ གཙོ་བོར་བསྟེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་རུང་ ཁོང་ཆ་ཁྱབ་ མོར་ལི་ཡ་ (Morelia) ལུ་ཡོད་མི་འདི་གིས་ ཁྲོམ་སྡེ་གི་ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན།
གཞུང་སྐྱོང་ལམ་ལུགས།
མོར་ལི་ཡ་འདི་ མེག་སི་ཀོ་གི་རྩ་ཁྲིམས་ཆེན་མོའི་འོག་ལུ་ རང་སོའི་ས་གནས་གཞུང་དང་གཅིག་ཁར་ རིན་མེད་སྟོང་པ་སྦེ་ འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེའི་འགོ་ཁྲིདཔ་འདི་ ཁྲོམ་སྡེ་གི་སྲིད་འཛིན་དང་ ཡང་ན་ ཁྲོམ་དཔོན་ཨིནམ་ལས་ ལོ་གསུམ་གྱི་བར་ན་ བཙག་འཐུ་འབད་མི་ ཁྲོམ་དཔོན་འདི་ཨིནམ་ལས་ དེ་འཕྲོ་ལས་ ལོག་སྟེ་བཙག་འཐུ་འབད་མི་ཚུགས། ཁྲོམ་དཔོན་གྱིས་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚོགས་སྡེ་དང་གཅིག་ཁར་ བློ་གཏད་ཅན་དང་ ཚོགས་སྡེའི་འཐུས་མི་ལེ་ཤ་ཅིག་གིས་ མི་མང་ཞབས་ཏོག་དང་ ས་གནས་ཀྱི་ཁྲིམས་ལུགས་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་སྡེ་འཆར་གཞི་ཚུ་ འཛིན་སྐྱོང་འཐབ་ནིའི་དོན་ལུ་ ལཱ་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ༉ ཁྲོམ་དཔོན་ལུ་ སྙན་ཞུ་འབད་མི་ འགོ་ཁྲིདཔ་ཚུ་དང་གཅིག་ཁར་ མོར་ལི་ཡ་གི་ཁྲོམ་སྡེ་ནང་ རྫོང་ཁག་༡༤ ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་མ་ཚད་ ཁྲོམ་སྡེ་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་གནད་དོན་ཚུ་གི་སྐོར་ལས་ ཁག་ཆེ་བའི་གྲོས་ཐག་བཅད་མི་ ཁྲོམ་སྡེ་ཚོགས་སྡེའི་གྲོས་བསྟུན་སྡེ་ཚན་ཅིག་ཡང་ཡོདཔ་ཨིན། སྲིད་དོན་ལམ་ལུགས་འདི་གིས་ མོ་རི་ལི་ཡ་ལུ་ ཕན་ནུས་ཅན་སྦེ་ འགྱོ་ཚུགས་ནི་དང་ མི་སྡེ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ལུ་ ཞབས་ཏོག་བྱིན་ཚུགས།
སྐད་ཡིག་དང་ལམ་སྲོལ།
མོར་ལི་ཡ་ལུ་སྐད་ཡིག་ངོ་མ་འདི་ ཨིསི་པེ་ནིཤ་ཨིན། འདི་ཡང་ ཉིན་བསྟར་གྱི་མི་ཚེ་དང་ སློབ་གྲྭ་ དེ་ལས་ གཞུང་ཚུ་ནང་ མི་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་རང་ ལག་ལེན་འཐབ་ཨིན། ཨིན་རུང་ Purépecha བཟུམ་གྱི་ སྐད་ཡིག་ལ་ལུ་ཅིག་ ས་གནས་ནང་ལུ་ མི་སྡེ་ཆུང་ཀུ་ཚུ་གིས་ཡང་ སླབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མོར་ལི་ཡ་ལུ་ རང་ལུགས་ཀྱི་སྙན་ཆ་དང་ ཞབས་ཁྲ་ དུས་སྟོན་ དེ་ལས་ ས་གནས་ཀྱི་ཟ་འཐུང་ བྲོ་བ་ཅན་ཚུ་ ཚུད་དེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ དབང་འོག་བཙུགས་སའི་ མཛེས་ཏོག་ཏོ་དང་ ཤི་བའི་ཉིནམ་དང་ མོར་ལི་ཡ་གི་གློག་བརྙན་དུས་སྟོན་བཟུམ་གྱི་ དུས་སྟོན་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། འ་ ནཱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་གིས་ མོར་ལི་ཡ་ལུ་ ཁྱད་པར་ཅན་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ཏེ་ ས་གནས་ཀྱི་མི་རིགས་དང་ ཨིསི་པེ་ནིཤ་གི་ཤན་ཞུགས་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་སྟོནམ་ཨིན།
དཔལ་འབྱོར་དང་ཚིང་འབྲེལ།
དཔལ་འབྱོར་འདི་ མ་འདྲཝ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ སོ་ནམ་དང་ བཟོ་བསྐྲུན་ཞབས་ཏོག་ དེ་ལས་ ལྟ་བཤལ་ཚུ་ཚུདཔ་ཨིན། ས་ཁོངས་དེ་གིས་ གུ་ལི་དང་ ཨམ་ཅུ་ཀུ་ལི་བཟུམ་གྱི་ ཤིང་འབྲས་ཚུ་ འཛུགས་སྐྱོང་འབད་དེ་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། བཟོ་གྲྭ་ཆུང་བ་དང་བར་མ་མང་ཤོས་ཅིག་གིས་ མར་ཁུ་དང་ ཕྱེ་ དེ་ལས་ གྱིབ་ཤོག་ བཟུམ་གྱི་ ཐོན་སྐྱེད་བཟོཝ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ནང་ ཚོང་ཁང་དང་སློབ་གྲྭ་ དེ་ལས་ གཞུང་གི་ལཱ་གཡོག་ཚུ་ཡོད་པའི་ ཞབས་ཏོག་ལས་ཁུངས་སྦོམ་ཅིག་ཡང་ཡོདཔ་ད་ ལོ་བསྟར་བཞིན་དུ་ ལྟ་བཤལ་པ་ ༥༠༠,༠༠༠ དེ་ཅིག་ འོང་དོ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ སྒྲིང་ཁྱིམ་དང་ དུས་སྟོན་རྙིངམ་ཚུ་ མཛེས་ཏོག་ཏོ་སྦེ་ཡོདཔ་ལས་ཨིན་པས། མོར་ལི་ཡ་གིས་ གཙོ་བོ་ར་ ཡུ་ཨེས་དང་གཅིག་ཁར་ ཚོང་འབྲེལ་འཐབ་དོ་ཡོདཔ་ད་ རྒྱ་ནག་བཟུམ་གྱི་ རྒྱལ་ཁབ་ཚུ་ལས་ མ་རྩ་གསརཔ་བཙུགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མགྱོགས་པ་རང་ metrobus ལམ་ལུགས་གསརཔ་ཅིག་གིས་ ཁྲོམ་སྡེ་འདི་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་ནི་དང་ སྐྱེལ་འདྲེན་ཡར་དྲག་གཏང་ནི་ལུ་ ཕན་ཐོགས་འབྱུང་ནི་ཨིན་པས།
དཀའ་ངལ་དང་སྡོང་ལེན།
མོར་ལི་ཡ་ལུ་དཀའ་ངལ་ཚབས་ཆེན་ལེ་ཤ་ཅིག་ལུ་གདོང་ལེན་འབདཝ་ཨིན། གནད་དོན་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་འདི་ ཨམ་སྲུ་ཚུ་ལུ་ གནོདཔ་བཀལ་ནི་འདི་ཨིནམ་ད་ མི་ཀོ་ཀཱ་འདི་ གནད་དོན་འདི་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ མེག་སི་ཀོ་ལུ་ མངའ་སྡེ་མཐོ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་པས། སྒྲིག་བཀོད་འབད་ཡོད་པའི་ བྱ་ངན་དང་ སྨྱོ་རྫས་ཀྱི་ ཀར་ཊེལ་ཚུ་གིས་ཡང་ ཁྲོམ་སྡེ་ནང་ ཉེན་སྲུང་ལུ་ ཐོ་ཕོག་མི་ལུ་བརྟེན་ ས་གནས་གཞུང་ལུ་ འདྲོག་བྱེལ་དང་ དཀའ་ངལ་ཚུ་ ཐོནམ་ཨིན་པས། གནད་དོན་གཞན་མི་འདི་ བཙོག་རླུང་དང་ ཆུ་མ་ལང་པའི་དཀའ་ངལ་འདི་ཨིནམ་ད་ འདི་གིས་ མཐའ་འཁོར་དང་ མི་ཚུ་གི་གསོ་བའི་གནས་སྟངས་ལུ་ གནོད་སྐྱོན་རྐྱབ་ཨིན་པས། ས་གནས་ལ་ལུ་ཅིག་ནང་ མི་ཚུ་གིས་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་དང་ མི་སྡེ་ཞབས་ཏོག་ལེགས་ཤོམ་ཐོབ་ནི་ལུ་ དཀའ་ངལ་ཡོདཔ་ལས་ དེ་གིས་ ཁོང་གི་མི་ཚེའི་སྤུས་ཚད་ལུ་ ཐོ་ཕོགཔ་ཨིན་པས།
དཀའ་ངལ་འདི་ཚུ་སེལ་ཐབས་ལུ་ མོར་ལི་ཡ་གིས་ ལས་རིམ་སོ་སོ་འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་ཨིན། དཔེར་ན་ ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ “Morelia en Negro” བཟུམ་གྱི་ གོ་བ་བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་ ལས་རིམ་ཚུ་ ཨམ་སྲུ་ཚུ་ལུ་ གནོདཔ་བཀལ་ནི་ལས་ བཀག་ཐབས་འབད་ནི་དང་ མི་མང་ས་ཁོངས་ཚུ་ ཉེན་སྲུང་དང་ལྡནམ་སྦེ་ བཟོ་ཐབས་ལུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་ཨིན་པས། ད་རུང་ ཁྲིམས་ལུགས་བསྟར་སྤྱོད་འབད་མི་ ལེགས་བཅོས་འབད་དེ་ ཉེས་ཅན་གྱི་སྡེ་ཚན་ཚུ་གི་ དབང་ཤུགས་མར་ཕབ་འབད་ནིའི་དོན་ལུ་ གཞུང་གིས་ཡང་ ལཱ་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཆུའི་རྐ་ཚུ་ཉམས་སྲུང་འབད་ནི་དང་ བཙོག་རླུང་མར་ཕབ་འབད་ཐབས་ལུ་ མཐའ་འཁོར་གནས་སྟངས་ཀྱི་ལས་རིམ་ཚུ་ འགོ་བཙུགས་ཡོདཔ་ཨིན། དེ་མ་ཚད་ ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་དང་ མི་སྡེ་ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཡར་དྲག་གཏང་ནི་གི་ འབད་བརྩོན་བསྐྱེད་དོ་ཡོདཔ་ལས་ མི་མངམ་གིས་ དགོས་མཁོ་བའི་ ཞབས་ཏོག་ཚུ་ ཐོབ་ཚུགས་ནི་ཨིན་པས།
མངའ་སྡེའི་སྐོར།
མོར་ལི་ཡ་འདི་ མེག་སི་ཀོ་མངའ་སྡེ་ནང་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན། མོར་ལི་ཡ་གི་ཁྲོམ་སྡེ་ནང་ལུ་ བདག་སྐྱོང་དབྱེ་ཁག་༡༤ཡོདཔ་ད་ འདི་ལུ་ “tenencias” ཟེར་ཡང་སླབ་ཨིན་པས།
མཇུག་སྡུད།
མོར་ལི་ཡ་འདི་ མེག་སི་ཀོ་གི་ རྒྱལ་རབས་དང་ མཛེས་སྡུག་ཅན་གྱི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན། Michoacan གི་ལྟེ་བ་འདི་ དབང་འོག་གི་སྒྲིང་ཁྱིམ་དང་ ལམ་སྲོལ་ཕྱུགཔོ་ དེ་ལས་ མཐུན་སྒྲིག་ཅན་གྱི་མི་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། ཁྲོམ་སྡེ་གིས་ དཔལ་འབྱོར་ལུ་རྒྱབ་སྐྱོར་འབད་མི་ སོ་ནམ་དང་ བཟོ་གྲྭ་ ལྟ་བཤལ་ དེ་ལས་ ཞབས་ཏོག་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མོར་ལི་ཡ་གིས་ དྲག་སྤྱོད་དང་ བཙོག་རླུང་བཟུམ་གྱི་ གདོང་ལེན་ལ་ལུ་ཅིག་ ཐོན་པའི་སྐབས་ མི་སེར་ཚུ་གི་དོན་ལུ་ མི་ཚེ་ཡར་དྲག་གཏང་ནི་གི་ ཐབས་ཤེས་ཚུ་ བཏོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ལམ་སྲོལ་སྒྲིང་སྒྲི་དང་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་བའི་བསྒང་ལས་ མོར་ལི་ཡ་འདི་ མེག་སི་ཀོ་ལུ་ གལ་ཅན་དང་ དམིགས་བསལ་གྱི་ས་སྒོ་ཅིག་སྦེ་ འཕྲོ་མཐུད་དེ་རང་ ཡོདཔ་ཨིན།
རྒྱབ་རྟེན། (References)
https://en.m.wikipedia.org/wiki/Morelia
https://www.britannica.com/place/Morelia-Mexico
https://www.economia.gob.mx/datamexico/en/profile/geo/morelia
https://www.weforum.org/projects/morelia-en-negro/?