སོག་པོ་
མོང་གོ་ལི་ཡ། ༼སོག་པོ ༽ Mongolia
དེང་སང་གི་མོང་གོ་ལི་ཡའི་ས་ཁོངས་འདི་ ཞཱིང་ནུ་དང་ ཞཱིན་བེ་ རཱོ་རཱན་ ཊཱར་ཀི་ཁ་ག་ནེ་ཊཱི་དང་པ་ ཊར་ཀི་ཁ་ག་ནེ་ཊི་གཉིས་པ་ ཡུ་གུར་ཁ་ག་ནེ་ཊི་ དེ་ལས་ གཞན་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ གནས་སྤོའི་རྒྱལ་ཁབ་མ་འདྲཝ་ཚུ་གིས་ དབང་འཛིན་འབད་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་༡༢༠༦ ལུ་ ཇཱིང་གིསི་ཁཱན་གྱིས་ མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁམས་གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་དང་ འདི་ཡང་ རྒྱལ་རབས་ནང་ ས་ཆའི་རྒྱལ་ཁམས་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ལུ་འགྱུར་ནུག། ཁོ་གི་ཚ་བོ་ ཀཱུབ་ལའི་ཁན་གྱིས་ རྒྱ་ནག་འདི་ དབང་དུ་བསྡུ་སྟེ་ ཡཱུན་གྱི་རྒྱལ་རྒྱུད་གཞི་བཙུགས་འབད་ནུག། ཡཱུན་འདི་ ཧྲིལ་བུམ་འགྱོ་བའི་ཤུལ་ལས་ མོང་གོལ་ཚུ་ མོང་གོ་ལི་ཡ་ལུ་ ཕྱིར་ལོག་འབད་དེ་ ད་ཡན་ཁཱན་དང་ ཏཱུ་མེན་ཟ་སག་ཊི་ཁཱན་གྱི་དུས་སྐབས་ནང་མ་གཏོགས་ ཧེ་མའི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱི་ འཁྲུག་རྩོད་ཀྱི་ དཔེ་རིས་ཚུ་ལོག་སྟེ་འགོ་བཙུགས་ནུག།
འབྱུང་རབས།
དུས་རབས་༡༦ པའི་ནང་ བོད་ཀྱི་ནང་ཆོས་འདི་ མོང་གོ་ལི་ཡ་ལུ་དར་ཁྱབ་འགྱོ་སྟེ་ མཱན་ཇུ་གིས་ གཞི་བཙུགས་འབད་མི་ ཀིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱིས་ ཧེང་སྐལ་ར་ འགོ་ཁྲིད་འབད་དེ་ དུས་རབས་༡༧ པའི་ནང་ རྒྱལ་ཁབ་འདི་ དབང་དུ་བསྡུ་ནུག། དུས་རབས་༢༠ པ་འགོ་བཙུགས་ཁམས་ཅིག་ཁར་ ཕོ་སྐྱེས་རྒས་ཤོས་ཚུ་གི་གྲལ་ལས་ ཧ་ལམ་གསུམ་དཔྱ་གཅིག་འདི་ ནང་པའི་དགེ་སློང་ཚུ་ཨིན་མས། སྤྱི་ལོ་ ༡༠/༡༡/༡༩༡༡ ལུ་ཆིང་རྒྱལ་རྒྱུད་ཉམས་རྒུད་བྱུང་རྗེས་སུ་ མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་རང་དབང་གསལ་བསྒྲགས་འབད་དེ་ སྤྱི་ལོ་ ༡༩༢༡ ལོར་རྒྱ་ནག་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་ལས་ རང་དབང་དངོས་སུ་ཐོབ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། སྤྱི་ལོ་༡༩༢༤ ལོར་ སོག་པོའི་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ སྤྱི་ཚོགས་རིང་ལུགས་ཀྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཅིག་ཏུ་བཙུགས་ནུག། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༨༩ ལོའི་དམངས་གཙོའི་རིང་ལུགས་ལུ་ ངོ་རྒོལ་གྱི་ཤུལ་ལས་ སྤྱི་ལོ་༡༩༩༠ ལོ་ལུ་ སོག་པོ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱིས་ རང་སོའི་ཞི་བདེ་དམངས་གཙོའི་གཞུང་རྒོལ་གྱི་ལས་འགུལ་སྤེལ་ཡོདཔ་ལས་ དེ་གིས་ ཚོགས་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ལམ་ལུགས་དང་ སྤྱི་ལོ་༡༩༩༢ ལོའི་རྩ་ཁྲིམས་གསརཔ་དང་ དེ་ལས་ ཁྲོམ་རའི་དཔལ་འབྱོར་ལུ་ འགྱུར་བཅོས་འབད་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
མི་རློབས་དང་ཆོས་ལུགས།
མོང་གོ་ལི་ཡ་ལུ་ མི་རློབས་བསྡོམ་ས་ཡ་༣.༥ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་མས། མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༣༠ དེ་ཅིག་ གནས་སྤོ་སྡོད་མི་ཚུ་ཨིན་མས། ནང་པའི་ཆོས་ལུགས་འདི་ ཆོས་ལུགས་གཙོ་བོ་ཨིནམ་མས། ཨིན་རུང་ མི་སེར་མང་ཤོས་ཅིག་ ཆོས་ལུགས་ག་ཅི་ན་ཡང་ མེདཔ་འབད་སྡོད་མི་ བརྒྱ་ཆ་ལས་༥༡.༧ དེ་ཅི་ཨིན་མས། བརྒྱ་ཆ་༤༠.༦ དེ་ཅིག་གི་ ཨིསི་ལམ་འདི་ ཆོས་ལུགས་ངོས་འཛིན་སྦོམ་ཤོས་ཅིག་སྦེ་ འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། འདི་ཡང་ ཀ་ཛག་ (Kazakhs) གི་མི་རིགས་ནང་ལུ་ གཙོ་བོར་བཏོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། མི་སེར་མང་ཤོས་ཅིག་རང་ མོང་གཱོལ་གྱི་མི་རིགས་ཨིནམ་ད་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༥ དེ་ཅིག་ ཀ་ཛག་གི་མི་ (Kazakhs) དང་ ཏུ་ཝནསི་གི་མི་ (Tuvans) དེ་ལས་ གཞན་མི་མི་རིགས་གྱངས་ཁ་ཆོད་མི་ཚུ་ཨིནམ་ད་ ཁོང་ཆ་ཁྱབ་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ ནུབ་ཕྱོགས་ལུང་ཕྱོགས་ནང་ལུ་ མང་སུ་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན། མོང་གོ་ལི་ཡ་འདི་ འཛམ་གླིང་སྤྱི་ཚོགས་ཀྱི་འཐུས་མི་དང་ ཨེ་ཤི་ཡ་མཉམ་འབྲེལ་གྲོས་བསྡུར་ ཇི་༧༧ ཨེ་ཤི་ཡའི་གཞི་རྟེན་ མ་རྩ་གཞི་བཙུགས་དངུལ་ཁང་ མཐུན་འབྲེལ་མ་ཡིན་པའི་ལས་འགུལ་ དེ་ལས་ ནེ་ཊོ་འཛམ་གླིང་མཉམ་འབྲེལ་གྱི་ འཐུས་མི་ཅིག་ཨིན་མས། མོང་གོ་ལི་ཡ་གིས་ སྤྱི་ལོ་༡༩༩༧ ལུ་ འཛམ་གླིང་ཚོང་འབྲེལ་ཚོགས་སྡེ་ནང་ འཛུལ་ཞུགས་འབད་དེ་ ལུང་ཕྱོགས་དཔལ་འབྱོར་དང་ ཚོང་འབྲེལ་སྡེ་ཚན་ཚུ་ནང་ བཅའ་མར་གཏོགས་ནིའི་ འབད་རྩོལ་བསྐྱེད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ཁ་སྐད།
མོང་གོ་ལི་ཡའི་རང་དབང་ཅན་གྱི་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ གཞུང་འབྲེལ་སྐད་ཡིག་འདི་ དུས་རབས་༡༧ པའི་ནང་ ལུང་ཕྱོགས་འདི་ནང་ལས་ ཁལ་ཁ་མངའ་སྡེ་བཞི་ བརྐོ་སྟེ་བཏོན་མི་གི་མིང་ཐོག་ལས་ ཁལ་ཁ་མོང་གོ་ལི་ཡ་ཟེར་ འོས་འབབ་དང་ལྡནམ་སྦེ་སླབ་ཨིན་མས།
ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་ཁྱད་ཆོས།
དེ་ཡང་ རང་བཞིན་གནས་སྟངས་ཡོདཔ་མ་ཚད་ མོང་གོ་ལི་ཡ་ལུ་ བྱ་དང་ཉ་ དེ་ལས་ ཨོམ་འཐུང་མི་སེམས་ཅན་ མ་འདྲཝ་ཡོད་རུང་ སའི་བེ་རི་ཡཱན་ཨའི་བེགསི་དང་ ཁཝ་གླང་ཆེན་ གོ་བི་དོམ་ རི་དྭགས་བེག་ཊི་རི་ཡཱན་རྔ་མོང་ དེ་ལས་ པྲེ་ཝལ་སི་ཀི་གི་རྟ་ཚུ་མ་འདྲཝ་འབད་ཡོདཔ་ལས་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་སྦེ་ རྩིས་མཐོང་བསྐྱེདཔ་ཨིན། ས་ཆའི་གནས་སྟངས་འདི་ཡང་ གནམ་ཧོནམོ་ སྔོ་སང་ས་འབད་མཐོང་དོ་ཡོདཔ་ད་ ས་ཆའི་གནས་སྟངས་འདི་ཚུ་ཡང་ རང་བཞིན་ག་ཨིནམ་སྦེ་ མཐོང་སྣང་ཡ་མཚན་ཅན་ཅིག་སྦེ་ མཇལ་ཚུགས་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
མོང་གོལ་གྱི་བཞེས་སྒོ།
མོང་གོལ་གྱི་ཟ་འཐུང་ཚུ་ གོང་ཚད་འཇམ་ཏོང་ཏོ་དང་ ཤ་མ་འདྲཝ་ཚུ་གིས་ གང་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ དེ་ནང་ ལུག་ཤ་དང་ ནོར་ཤ་ རྔ་མོང་ རྟ་ ལུག་ དེ་ལས་ མར་མོཊ་ཚུ་ཡང་ ཚུདཔ་ཨིན་པས། མོང་གོལ་གྱི་ཟ་འཐུངལུ་ དབྱེ་བ་ཧམ་པ་མ་འདྲཝ་ ལེ་ཤ་ར་ཡོདཔ་ཨིན་མས། དེ་ཡང་ ཤ་དང་གཅིག་ཁར་བཟོ་བཟོཝ། ཚོད་བསྲེ་དང་གཅིག་ཁར་བསྒྱེས་བསྒྱེཝ། བཞེས་སྒོ་ ཆུམ་དང་གཅིག་ཁར་གཙོ་གཙོཝ། པཱསི་ཊ་ཚུ་ཡང་ཐོབ་ཚུགསཔ་ཨིན་པས། མི་ཚུ་གིས་ གཙོ་བོ་ར་ ལུག་དང་ར་གི་ཤ་ཚུ་ བཟའ་དོ་ཡོད་རུང་ ནོར་ཤ་དང་ རྔ་མོང་ ཕག་ཤ་ དེ་ལས་ རྟ་གི་ཤ་ཚུ་ མངམ་སྦེ་ མི་བཟའ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
དཔལ་འབྱོར།
མོང་གོ་ལི་ཡ་གི་དཔལ་འབྱོར་དེ་ ཐོན་སྐྱེད་རྒྱ་ཆེ་དྲགས་་ཡོདཔ་ལས་ ས་གཏེར་དང་ཚོང་འབྲེལ་ དེ་ལས་ རྒྱ་ནག་དང་ར་ཤི་ཡ་གི་བར་ན་ ས་ཆའི་གནས་སྟངས་ཚུ་གིས་ གོང་འཕེལ་འགྱོ་བའི་བསྒང་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
དེ་གི་ཡར་འཕར་འདི་ ཅ་ཆས་ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མི་ལས་བརྟེན་ཏེ་ཨིནམ་ད་ དམིགས་བསལ་གྱིས་ རྡོ་སོལ་དང་ཟངས་ གསེར་དང་ གཞན་མི་ས་གཏེར་ཚུ་ དེ་ལས་ ཞབས་ཏོག་དང་ བཟོ་བསྐྲུན་གྱི་ལས་སྡེ་ཚུ་ རྒྱ་སྐྱེད་བཏང་མི་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ཨིན་མས། དཔལ་འབྱོར་དེ་ ཕྱིའི་དགོས་མཁོ་དང་ ཅ་ཆས་ཀྱི་གོང་ཚད་ ཡར་སེང་འགྱོ་མི་ལུ་བརྟེན་ རྡོ་སྣུམ་དང་ ནུས་ཤུགས་ཐོན་སྐྱེད་ཚུ་ ཕྱིར་ཚོང་དང་ ནང་འདྲེན་ལུ་ བརྟེན་སྡོད་མི་ལུ་བརྟེན་ དུམ་གྲ་ཅིག་ ཉེན་ཁ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
མོང་གོ་ལི་ཡ་འདི་ དཔལ་འབྱོར་ཉམས་རྒུད་ཀྱི་གནས་སྟངས་ནང་ ཚུད་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྤྱི་ལོ་༢༠༢༤ ལོའི་མཇུག་ལུ་ མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ནང་ རྒྱལ་ཡོངས་ནང་འཁོད་འོང་འབབ་ངོ་མ་འདི་ ཡུ་ཨེས་དྲོ་ལར་༤,༦༧༡ ཡོདཔ་ཨིན་མས། མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ནང་གི་ ལས་འཛིན་སྦོམ་ཤོས་དང་ མཉམ་འབྲེལ་ལས་སྡེ་ཚུ་ ག་ར་གི་ ཡིག་ཚང་ལྟེ་བ་འདི་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཨུ་ལཱན་བྷ་ཊར་ལུ་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་༢༠༡༧ ལུ་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ལུ་ མ་དངུལ་གསོག་འཇོག་ དངུལ་ཀྲམ་ས་ཡ་༩༠ ཡོདཔ་ཨིན་པས།
མོང་གོལ་གྱི་ལས་སྡེ་གཙོ་བོ་ཚུ་ཡང་ ཨེམ་སི་ཨེས་སྡེ་ཚན་ བོ་ཙུའར་ཊི་ཨེམ་ཨེ་ཀེ་ ཊ་ར་ཀོ་བི་ཀོམ་ ཊ་ར་ཀོ་བི་ཀོམ་དང་ ལས་འཛིན་ བོ་ཌི་ ཤུན་ཁ་ལའི་ མོན་ནིས་དང་ པེ་ཊོ་ཝིས་ཚུ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་གཞན་གྱི་ ལས་འཛིན་གྱི་གནས་ཚད་ནང་མེད་རུང་ ལས་སྡེ་མང་ཤོས་ཅིག་རང་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ལུ་ སླ་བསྲེ་ཡོད་པའི་ ལས་སྡེ་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ ལས་སྡེ་ཚུ་ཨིན་མས།
རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་དཔལ་འབྱོར་གྱི་བྱུང་རབས་དང་ རྒྱུ་དངོས་བཟོ་ནི་གི་ རྩེད་རིགས་ཚུ་ འགོ་འདྲེན་འཐབ་སའི་ ས་ཁོངས་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིན་མི་ ཨུ་ལཱན་བྷ་ཏོར་ (Ulaanbaatar) འདི་ཨིན་པས།
རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཨུ་ལཱན་བྷ་ཏོར།
མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་དང་ མི་རློབས་མང་ཤོས་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་ཚོགས་ གྲོང་ཁྱེར་ཨུ་ལཱན་བྷ་ཏར་ཨིན་མས། མི་རློབས་ས་ཡ་ ༡.༦ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་མས། འཛམ་གླིང་ནང་ བསིལ་ཤོས་ཀྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཅིག་ཡང་ ཨིན་མས། ཨུ་ལཱན་བྷ་ཏོར་ལུ་ རང་ལུགས་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ཀྱི་ གློག་བརྙན་ཁང་ཚུ་ སླ་བསྲེ་རྐྱབ་སྟེ་ འཛམ་གླིང་གནས་ཚད་ཀྱི་ འཁྲབ་སྟོན་ཚུ་ འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རང་ལུགས་ཀྱི་ ཞབས་ཁྲའི་གཞས་ཚིག་སྡེ་ཚན་ མང་ཤོས་ཅིག་གིས་ ནིའུ་ཡོག་དང་ལོན་ཌོན་ དེ་ལས་ ཊོ་ཀི་ཡོ་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ འཛམ་གླིང་ནང་ དུས་རྒྱུན་དུ་ རྩེད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
རང་ལུགས་སྙན་ཆ།
སྤྱི་ལོ་༡༩༤༥ ལུ་ མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ རྒྱལ་ཡོངས་སྙན་ཆའི་ཚོགས་པ་ གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་ད་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་ རང་ལུགས་ཀྱི་སྙན་ཆའི་སྡེ་ཚན་ སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་མས། དེ་ལས་ རྒྱལ་ཡོངས་སྙན་ཆའི་སྒྲ་དབྱངས་ལས་ལྷག་སྟེ་ རྒྱལ་སྤྱིའི་སྙན་ཆའི་སྒྲ་དབྱངས་ བཅུ་ཕྲག་ལས་བཅད་དེ་ ཁྱབ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་མས།
ཏུ་མེན་ཨེཀ་སྡེ་ཚན་ནང་ མོང་གོལ་གྱི་ཞབས་ཁྲ་དང་ སྙན་ཆ་ དེ་ལས་ ཞབས་ཁྲ་ག་ར་ འཁྲབ་སྟོན་འབད་མི་ སྒྱུ་རྩལ་མཁས་མཆོག་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། མོར་རིན་ཁུའུར་ རྟ་མགུ་ཏོ་གི་གླུ་གཞས་ རྩིས་ཏེ་ རང་ལུགས་ཀྱི་རོལ་དབྱངས་ཚུ་ རྩེད་དོ་ཡོདཔ་མ་ཚད་ མོང་གོལ་གྱི་ཞབས་ཁྲ་རིངམོ་དང་ མགུ་སྐོར་དང་ བསྟོད་པ་གི་གཞས་ དེ་ལས་ ཤ་མཱན་ཚུ་ འཁྲབ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན་མས། ཆོ་གའི་ཞབས་བྲོ་དང་ སྔོན་མའི་ཕོ་བྲང་གི་ཞབས་བྲོ་ དེ་ལས་ ཚམ་ཁ་རས་ཀྱི་ཞབས་བྲོ་ཚུ་ཨིན་མས།
མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ མོར་རིན་ཁུར་གླུ་གཞས་ཚོགས་པ་འདི་ མོང་གོལ་རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ ཕིལ་ཧར་མོ་ནིག་གི་ཆ་ཤས་ཅིག་ཨིན། རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་ གླུ་གཞས་མོར་རིན་ཁུར་ཟེར་མི་ གླུ་གཞས་འདི་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་ གླུ་གཞས་ཅིག་ཨིནམ་ད་ རྒྱལ་ཁབ་ནང་དང་ རྒྱལ་སྤྱིའི་ནང་ ལཱ་མ་འདྲཝ་ཚུ་ འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།
| ཇ་པཱན་ | རྒྱ་ནག | སོག་པོ་ | ཏའི་ཝཱན་ | ཀམ་བོ་ཌི་ཡ་ | མེ་མར་ | ཐཱའི་ལེནཌ་ | ཝི་ཡཏ་ནམ | ལྷོ་ཀོ་རི་ཡ་ | བྱང་ཀོ་རི་ཡ་ | འབྲུག་ཡུལ་ | རྒྱ་གར་ | ཤྲཱྀ་ལངཀ་ | བལ་ཡུལ་ | བངྒ་ལ་དེཤ་ | མ་ལེ་ཤི་ཡ་ | ཨཕ་ག་ནིསི་ཏཱན་ | ཨི་རཱན་ | ལེ་བཱ་ནཱོན་ | ཨིཛ་རཱེལ་ | ཀུ་ཝེཊ་ | ཡུ་ནའི་ཊེཊ་ཨ་རབ་ཨེ་མི་རེཊསི་ | ཨུཛ་བེ་ཀིསི་ཏཱན་ | ཏ་ཇག་ཀིསི་ཏཱན་ | ཀ་ཏར་ | བཧ་རེན་ | སའུ་དི་ཨེ་ར་སྦི་ཡ་ |
|
སྤྱི་མཐོང་གཏོར་མ་འབྲེལ་ལམ་འཚོལ་ཡོད། འདི་ནི་ཤོག་ངོས་བསྐྱར་བྱས་པ་ཚུ་དབྱེ་བ། |