ཨཕ་ག་ནིསི་ཏཱན་

རྒྱལ་ས།

ས་ཁྱོན།

652,864 km²

མི་འབོར

35,000,000–50,000,000

ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡ་ལུ་ཆགས་ཡོད་པའི་རྒྱལ་ཁབ་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ ས་ཆ་གྱང་ཤུགས་ཅན་དང་ ལམ་སྲོལ་མ་འདྲཝ་ལུ་བརྟེན་ཏེ་ ཡོངས་གྲགས་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ དུས་རབས་ལས་བཅད་དེ་ ཚོང་འབྲེལ་དང་ ལམ་སྲོལ་བརྗེ་སོར་གྱི་ གལ་གནད་ཅན་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་སྡོད་ནུག། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ཡུན་རིངམོ་སྦེ་ འཁྲུག་རྩོད་དང་ དཔལ་འབྱོར་གྱི་དཀའ་ངལ་ དེ་ལས་ གཞུང་སྐྱོང་གྱི་ གདོང་ལེན་ཚུ་ ཐོན་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ད་ལྟོ་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་ས་ཆ་དང་ མི་སེར་ གཞུང་སྐྱོང་ དཔལ་འབྱོར་ དེ་ལས་ གནད་དོན་གཙོ་བོ་ཚུ་གི་སྐོར་ལས་ཅིག་ དབྱེ་དཔྱད་འབད་དེ་བལྟ་ནི་ཨིན། ད་རུང་ རྒྱལ་ཁབ་གོང་འཕེལ་གྱི་ནང་ལུ་ འགན་ཁུར་འབག་མི་འདི་ བརྟག་དཔྱད་འབད་ནི་གི་དོན་ལུ་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ ཀ་བྷུལ་ལུ་ དམིགས་བསལ་གྱི་གཙོ་བོར་བསྟེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།

ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་མ་ ༦༥༢,༨༦༤ ཡོདཔ་ལས་ ལྷོ་ཨེ་ཤི་ཡའི་རྒྱལ་ཁབ་ སྦོམ་ཤོས་ཅིག་ཨིན། (InternetArchiveBot, n.d). ལོ་རྒྱུས་དང་འཁྲིལ་བ་ཅིན་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ ཨེ་ཤི་ཡ་དང་ཤར་དབུས་ དེ་ལས་ ཡུ་རོབ་ཀྱི་བར་ན་ འབྲེལ་བ་བཟོ་མི་གལ་ཅན་ཅིག་ཨིན་མས། ལུང་ཕྱོགས་འདི་ནང་ སྔོན་མ་ལས་རང་ མི་ཚུ་སྡོད་ཡོདཔ་ལས་ མི་ཚུ་ རྡོ་ཆས་རྙིངམ་གི་དུས་སྐབས་ལུ་ གཞི་ཆགས་ཡོད་པའི་སྒྲུབ་བྱེད་ཡོདཔ་ཨིན། དེང་སང་གི་ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་རྒྱལ་ཁབ་འདི་ སྤྱི་ལོ་༡༧༤༧ ལུ་ གཞུང་འབྲེལ་དུ་ འགོ་ཁྲིདཔ་ ཨ་ཧ་མཱད་ཤཱ་ དུར་ར་ནི་(Ahmad Shah Durrani)གིས་ གཞི་བཙུགས་འབད་ཡོདཔ་ད་ ཁོ་ལུ་འཕྲལ་འཕྲལ་རང་ “ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གཞི་བཙུགས་འབད་མི་” ཟེར་བརྩི་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། (Barfield, 2010).

ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་ལུ་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༣ ཚུན་ མི་རློབས་ས་ཡ་༤༡ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན། (Bank, 2023) དེ་གི་ནང་ལས་ བརྒྱ་ཆ་༤༢ འདི་པཤ་ཏུན་ (Pashtuns) མི་རིགས་ཨིན་པའི་ཁར་ མི་རིགས་གཙོ་བོ་ཅིག་ཨིནམ་ལས་ ལྷོ་ཕྱོགས་དང་ཤར་ཕྱོགས་ལུང་ཕྱོགས་ཚུ་ནང་ གནས་ཏེ་ཡོདཔ་ཨིན། བརྒྱ་ཆ་༢༧ འབད་མི་ཏཱ་ཇིག་ (Tajiks) མི་རིགས་འདི་ གཙོ་བོ་ར་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་བྱང་ཕྱོགས་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ལུ་ སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༩ དེ་ཅིག་ཡོད་མི་ ཧ་ཟ་ར་(Hazaras) འདི་ མང་ཤོས་ཅིག་རང་ དབུས་ས་མཐོ་ས་ལུ་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་མས། འ་ནི་སྡེ་ཚན་ཚུ་གི་ཁ་སྐོང་ལུ་ ཊརཀ་མེན་(Turkmen) དང་བཱ་ལོཆི་ (Baloch) དེ་ལས་ ནུ་རིསི་ཏ་ནི་ (Nuristani) གི་མི་སྡེ་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ མི་རློབས་བརྒྱ་ཆ་༡༣ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ཨིན་མས།

ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ མངའ་སྡེ་༣༤ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ཡོདཔ་ད་ མངའ་སྡེ་རེ་རེ་ལུ་ རང་སོའི་གཞུང་སྐྱོང་དང་ བདག་སྐྱོང་ལམ་ལུགས་ཡོདཔ་ཨིན། མངའ་སྡེ་འདི་ཚུ་ ད་རུང་ རྫོང་ཁག་༤༠༠ ལུ་དབྱེ་སྟེ་ གཡུས་ཚན་ཆུང་ཀུ་དང་ ཁྲོམ་ཚོགས་ཚུ་ཡོདཔ་ཨིན། ཀན་ཌ་ཧར་(Kandahar) དང་ ཧེ་རཱཊ་ (Herat) ནང་གར་ཧར་(Nangarhar) བཱལ་ཁ་(Balkh) དེ་ལས་ ཧེལ་མཱན་ཌི་ (Helmand) མངའ་སྡེ་ཚུ་ དཔལ་འབྱོར་དང་ རྒྱལ་རབས་ལས་བརྟེན་ གལ་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིན་པས།

རྒྱལ་ཁབ་འདི་ནང་ གཞུང་སྐྱོང་འགྱུར་བ་ལེ་ཤ་ཅིག་རང་བྱུང་ཡོདཔ་ཨིན། སྤྱི་ལོ་ ༡༩༧༣ ཚུན་ རྒྱལ་བརྒྱུད་ཀྱི་གཞུང་འདི་ མི་སེར་རྒྱལ་ཁབ་ལུ་འགྱུར་ཏེ་ ཤུལ་ལས་ ༡༩༩༦ ལུ་ ཏ་ལི་བྷན་གྱི་དབང་ཚད་འོག་ལུ་ཚུད་རུང་ སྤྱི་ལོ་༢༠༢༡ ལུ་ ན་ཊོ་ (NATOS)གིས་ རྒྱབ་ཤུལ་རྐྱབ་པའི་ཤུལ་ལས་ ཏ་ལི་བྷན་གྱིས་ དབང་ཚད་ལོག་སྟེ་ཐོབ་ནུག། ད་ལྟོ་ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ ཤ་རི་ཡའི་ཁྲིམས་ལུགས་ལུ་གཞི་བཞག་སྟེ་ གནས་སྐབས་གཞུང་ཅིག་དང་གཅིག་ཁར་ ཏ་ལི་བྷན་གྱི་དབང་ཚད་འོག་ལུ་ ལཱ་འབད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན། (UNAMA, 2022) དེ་གིས་ ཨམ་སྲུ་དང་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ཚུ་ལུ་ གདོང་ལེན་ཅན་ཅིག་སྦེ་འཐོན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་ལུ་ གཞུང་འབྲེལ་གྱི་སྐད་ཡིག་གཉིས་ཡོདཔ་ད་ དེ་ཡང་ ལྷོ་དང་ཤར་ཕྱོགས་ལུ་ གཙོ་བོ་སླབ་མི་ པཤ་ཏོ་དང་ བྱང་དང་ནུབ་ཕྱོགས་ལུ་ སླབ་མི་ དཱ་རི་ (པར་ཤི་ཡན་) ཚུ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་ལམ་སྲོལ་ཚུ་ཡང་ པར་ཤི་ཡན་ (Persian) དང་ རྒྱ་གར་ (Indian) དེ་ལས་ ཨིསི་ལ་མིཀ་ (Islamic) ལམ་སྲོལ་ཚུ་སླ་བསྲེ་སྟེ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྙན་ཆ་དང་སྙན་ངག་ཚུ་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་མི་སྡེ་ནང་ གལ་ཆེ་ཤོས་ཅིག་ཨིནམ་ད་ ཡོངས་གྲགས་ཅན་གྱི་རྩོམ་རྐྱབ་མི་ རུ་མི་གིས་རྩོམ་རིག་ཚུ་ དཔེ་སྟོན་འབདཝ་ཨིན། དེ་བཟུམ་སྦེ་རང་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་དཔལ་འབྱོར་དེ་ སོ་ནམ་ལུ་རག་ལསཔ་ཨིནམ་ད་ ཕྱིར་ཚོང་འཐབ་མི་ཚུ་ ཤིང་འབྲས་དང་ ས་གདན་ དེ་ལས་ ས་གཏེར་ཚུ་ཨིན་པས། (Bank, Afghanistan Outlook Report, 2023)

ཕྱི་རྒྱལ་གྱི་གྲོགས་རམ་གྱིས་ ཕན་ཐོགས་བྱུང་ཡོད་རུང་ འཕྲལ་ཁམས་ཀྱི་བཀག་ཆ་ཚུ་གིས་ གནས་སྟངས་དེ་ ཧེང་སྐལ་རང་ སྐྱོ་དྲགས་བཟོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སོ་ནམ་དང་ ས་གཏེར་ དེ་ལས་ ཚོང་འབྲེལ་ཚུ་ནང་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ གོ་སྐབས་ཡོད་རུང་ བློ་གཏད་མེད་མི་དང་ འགོ་ཁྲིདཔ་གཏན་ཏོག་ཏོ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ མ་རྩ་བཙུགས་མི་ཚུ་གིས་ སྤྲོ་བ་མི་ལེན་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་ལུ་ སྲིད་དོན་གྱི་གནས་སྟངས་འདི་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་མེད་མི་དང་ ཨམ་སྲུ་ཚུ་ལུ་ བཀག་ཆ་འབད་མི་བཟུམ་གྱི་ འགྲོ་བ་མིའི་ཐོབ་དབང་ དེ་ལས་ མི་རློབས་ཕྱེད་ཀ་ལྷགཔ་ཅིག་ལུ་ དབུལ་ཕོངས་ཀྱི་གནས་སྟངས་ ཁྱབ་ཆེཝ་སྦེ་ ཐོན་མི་ཚུ་རྩིས་ཏེ་ གདོང་ལེན་སྦོམ་སྦེ་ར་ བྱུང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ ISIS-K བཟུམ་གྱི་སྡེ་ཚན་ཚུ་ལས་ ངོ་རྒོལ་དང་ འཕྲོ་མཐུད་དེ་རང་ འཁྲུག་རྩོད་ཚུ་ལས་བརྟེན་ཏེ་ གསོ་བའི་ཞབས་ཏོག་གི་ དཀའ་ངལ་སྦོམ་སྦེ་ར་ ཐོན་ཏེ་འདུག།

ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་མངའ་སྡེ་ཅིག་དང་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཨིན་མི་ ཀ་བྷུལ་འདི་ ཁྲོམ་སྡེ་ལྟེ་བ་སྦོམ་ཤོས་དང་ རྒྱལ་ཁབ་ཀྱི་སྲིད་དོན་ལྟེ་བ་ཡང་ཨིན། ཀ་བྷུལ་འདི་ ཧ་ལམ་ ཀི་ལོ་མི་ཊར་གྲུ་བཞི་མ་༡༠༢༣ དེ་ཅིག་ཡོདཔ་ད་ མཚོ་ཁ་ལས་ མཐོ་ཚད་མི་ཊར་༡༧༩༠ ལུ་ཆགས་ཡོདཔ་ཨིན། ཤར་དང་ནུབ་མཐུད་པའི་ སིལཀ་ལམ་བདའ་སྟེ་ གལ་ཆེ་བའི་ས་གོ་ཅིག་སྦེ་སྡོད་ནུག། ཀ་བྷུལ་ལུ་ མི་ས་ཡ་༤.༦ དེ་ཅིག་སྡོད་ཡོདཔ་ལས་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་མི་རློབས་ མང་ཤོས་ཡོད་པའི་ཁྲོམ་ཚོགས་ཅིག་ཨིན་པས། མི་རིགས་མ་འདྲཝ་ཡོདཔ་ལས་ པཤ་ཏུན་དང་ ཏ་ཇིག་ ཧ་ཟ་ར་ དེ་ལས་ ཨུཛ་བེག་ཚུ་ གཅིག་ཁར་སྡོད་དོ་ཡོདཔ་ཨིན།

ཀ་བྷུལ་འདི་ རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཅིག་འབདཝ་ལས་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་སྲིད་དོན་ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིན། དཔལ་འབྱོར་གྱི་ཐད་ལས་ ཀ་བྷུལ་འདི་ ཚོང་འབྲེལ་དང་ བཟོ་གྲྭ་ཆུང་བ་ དེ་ལས་ ཚོང་འབྲེལ་གྱི་ ལྟེ་བ་ཅིག་ཨིན་རུང་ འཕྲལ་འཕྲལ་སྦེ་ར་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་མེད་ནི་འདི་གིས་ ཡར་རྒྱས་ལུ་ ཐོ་ཕོག་སྟེ་འདུག། ཉེན་སྲུང་གི་ཚ་གྱང་དང་ འབར་རྫས་བཀོག་བཞག་མི་ དེ་ལས་ གཞི་རྟེན་མཐུན་རྐྱེན་ཚུ་ ལེགས་ཤོམ་མེད་མི་ལུ་བརྟེན་ ཀ་བྷུལ་ལུ་ ཉིན་བསྟར་གྱི་མི་ཚེ་ ལཱ་ཁག་གཏང་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། ཨིན་རུང་ ས་གནས་ཀྱི་ཚོང་འབྲེལ་ གྲུམ་གདན་དང་ མེ་ཏོག་འཛུགས་སྐྱོང་ དེ་ལས་ བཟོ་སྐྲུན་ཚུ་ ད་ལྟོ་ཡང་ ཡར་རྒྱས་འགྱོ་དོ་ཡོདཔ་ཨིན་པས། སྲིད་དོན་གྱི་གནས་སྟངས་ བརྟན་ཏོག་ཏོ་འགྱོ་བ་ཅིན་ རྒྱལ་སྤྱིའི་མ་རྩ་བཙུགས་ནི་གི་ འོས་འབབ་ཡོདཔ་ཨིན་པས།

རྒྱལ་རབས་གཏིང་ཟབ་དང་ལམ་སྲོལ་མ་འདྲཝ་ཡོད་མི་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་འདི་ སྲོལ་ཁྱུན་ཕྱུགཔོ་ཡོད་རུང་ དེང་སང་གི་གདོང་ལེན་ཚུ་གི་ དཀའ་ངལ་ཚུ་སེལ་བའི་བསྒང་ར་ ཡོདཔ་ཨིན་པས། དེ་བཟུམ་སྦེ་རང་ ཨཕ་ག་ནིས་ཏཱན་གྱི་རྒྱལ་ས་ལྟེ་བ་ཀ་བྷུལ་འདི་ རྒྱལ་རབས་དང་ལམ་སྲོལ་གྱི་ཕྱུགཔོ་ཅིག་ཨིན་རུང་ ལོ་ངོ་བཅུ་ཕྲག་ལས་བཅད་དེ་ འཁྲུག་རྩོད་དང་བཟོད་བསྲན་གྱི་རྟགས་མཚན་བཏོན་ཡོདཔ་ཨིན་པས། གདོང་ལེན་ཡོད་རུང་ ལུང་ཕྱོགས་འདི་ནང་ སྲིད་དོན་དང་དཔལ་འབྱོར་ དེ་ལས་ ལམ་སྲོལ་གྱི་གལ་གནད་ཅན་གྱི་ལྟེ་བ་ཅིག་སྦེ་ལུས་ཡོདཔ་ཨིན། རྒྱལ་ཁབ་འདི་ གཏན་གཏན་མེད་པའི་དུས་ཚོད་ལུ་ཐུག་སྟེ་ཡོད་རུང་ མི་སེར་གྱི་སྟོབས་ཤུགས་དང་ ལམ་སྲོལ་གྱི་རྒྱུ་ནོར་ཚུ་ འཕྲོ་མཐུད་དེ་རང་ མིང་ཅན་ཅིག་སྦེ་ཡོདཔ་ཨིན།

References

Bank, W. (2023). Afghanistan Economic Outlook Report.

Bank, W. (2023). Afghanistan Outlook Report.

Barfield, T. (2010). A Cultural and Political History . Afghanistan.

InternetArchiveBot. (n.d). Geography of Afghanistan. Retrieved from wikipedia: https://en.wikipedia.org

UNAMA. (2022). United Nations Assistance Mission in Afghanistan Report on Governance.

ཀ་བཱུལ

ཨེ་ཤར་ཡ་

སྤྱི་མཐོང་གཏོར་མ་འབྲེལ་ལམ་འཚོལ་ཡོད། འདི་ནི་ཤོག་ངོས་བསྐྱར་བྱས་པ་ཚུ་དབྱེ་བ།